Aleksander Janowski

Pionier krajoznawstwa, podróżnik, pedagog, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego.

Był pionierem polskiego krajoznawstwa, propagatorem turystyki i ochrony przyrody, podróżnikiem, pedagogiem oraz współzałożycielem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Autor licznych przewodników i książek krajoznawczych dla dorosłych i młodzieży, w tym popularnej serii Cuda Polski.

Aleksander Ludwik Janowski urodził się 20 października 1866 roku w Warszawie. Jego ojciec, Jan, był uczestnikiem Powstania Styczniowego i za udział w nim utracił majątek ziemski, a matka Ludwika z Krollów samotnie wychowywała syna. Częste zmiany miejsca zamieszkania i pracy matki rozbudziły w Janowskim zainteresowanie krajem i jego przyrodą.

Ukończył Szkołę Techniczną Kolejową Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. W 1885 roku rozpoczął pracę w Sosnowcu jako urzędnik kolejowy, gdzie angażował się w działalność oświatową i społeczną. W 1890 roku przeniósł się do Warszawy, skąd organizował pierwsze wycieczki krajoznawcze, dokumentując je fotografiami i notatkami terenowymi. W latach 1900–1903 wydał czterotomowy, ilustrowany przewodnik Wycieczki po Kraju.

W 1906 roku był jednym ze współzałożycieli Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK). Pełnił funkcję prezesa w latach 1922–1929 oraz redaktora czasopisma Ziemia, będącego organem prasowym PTK. Uważał, że poznawanie ojczystego kraju rozwija patriotyzm i odpowiedzialność obywatelską.

Nie ograniczał się do działalności krajowej – w 1913 roku odbył podróż dookoła świata, a w latach 1926–1927 odwiedził Polonię w Ameryce Południowej. Wygłaszał tam odczyty o Polsce, których wysłuchały tysiące rodaków.

Po odzyskaniu niepodległości pracował w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, gdzie kierował Wydziałem Oświaty Pozaszkolnej. Był inicjatorem utworzenia Ligi Ochrony Przyrody oraz współorganizatorem Państwowej Komisji Ochrony Przyrody. Uczestniczył w zakładaniu schronisk turystycznych, m.in. w Świętej Katarzynie, oraz w badaniach Gór Świętokrzyskich. Uczył geografii i krajoznawstwa w warszawskich szkołach, a jego uczniowie nazywali go z sympatią „Wujem”.

Za działalność społeczną i naukową został odznaczony m.in. Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1923) oraz Srebrnym i Złotym Wawrzynem Akademickim (1936, 1938).

Podczas II wojny światowej ciężko chorował. Po upadku Powstania Warszawskiego został ewakuowany do Komorowa, gdzie zmarł 14 października 1944 roku (według innych źródeł 9 lub 12 października). Początkowo pochowany na miejscowym cmentarzu, 18 października 1947 roku został uroczyście przeniesiony do Alei Zasłużonych na Cmentarzu Stare Powązki.

Nagrobek Aleksandra Janowskiego jest trzydziesty ósmy w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych, licząc od grobu Władysława Reymonta (1925). Według ewidencji Cmentarza: Aleja Zasłużonych, Rząd 1, miejsca 52–53.

Pionowa płyta nagrobna wykonana z marmuru ma w centralnej części niszę z figurą Chrystusa Frasobliwego z granitu. Nad płytą znajduje się wąski metalowy krzyż o wysokości około 40 cm.

Inskrypcja na płycie nagrobnej: Ś. P. ALEKSANDER JANOWSKI ZAŁOŻYCIEL POLSKIEGO TOWARZYS- TWA KRAJO- ZNAWCZEGO 1866 – 1944

Na froncie nagrobka widnieje napis: TEMU CO KOCHAŁ I UCZYŁ KOCHAĆ ZIEMIĘ OJCZYSTĄ