Bolesław Limanowski

Działacz społeczny i niepodległościowy, publicysta, historyk, założyciel PPS, senator II RP.Był historykiem, socjologiem, publicystą, działaczem polskiego ruchu socjalistycznego. Senator II RP z listy PPS. Badacz i popularyzator historii demokracji i socjalizmu polskiego w kraju i za granicą. Autor Pamiętników 1835–1919. Używał pseudonimów m.in. Janek Plakań, Janko Plakań, Litwin.

Był historykiem, socjologiem, publicystą, działaczem polskiego ruchu socjalistycznego. Senator II RP z listy PPS. Badacz i popularyzator historii demokracji i socjalizmu polskiego w kraju i za granicą. Autor pamiętników 1835–1919. Używał pseudonimów m.in. Janek Plakań, Janko Plakań, Litwin.

Urodził się 18 października 1835 roku w Podgórzu w Inflantach Polskich (dzisiejsza Łotwa), w średnio zamożnej rodzinie. Był synem Wincentego i Katarzyny z Wysłouchów. W domu rodzinnym otrzymał staranne wychowanie w duchu patriotycznym. W latach 1847–1854 uczył się w jednym z moskiewskich gimnazjów. Opiekowali się nim wówczas starszy brat i matka.

W roku 1854, nie mogąc dostać się na wydział filozoficzny, rozpoczął studia na wydziale medycznym. Dzięki polskim kolegom na stałe związał się z polskim obozem demokratycznym. Również dzięki nim został wysłany do Dorpatu w Estonii, by podjąć studia na tamtejszym uniwersytecie. Formalnie studiował medycynę. Słuchał także wykładów z historii, ekonomii i socjologii. Na jakiś czas przyjechał do Podgórza, gdzie przy okazji prowadzenia gospodarki rodzinnej zamyślał o zniesieniu pańszczyzny.

Po powrocie do Dorpatu w 1859 r. zrezygnował z medycyny i zdecydował się na studia z zakresu filozofii, ekonomii politycznej i historii. Wówczas zrodziła się myśl stworzenia własnego systemu socjologicznego, której realizacji poświęcił kilkadziesiąt lat pracy. Niestety, na skutek tych działań nie ukończył wówczas żadnego fakultetu.

Gdy w 1860 r. zaczęły się we Francji formować polskie legiony, wyjechał do Paryża, gdzie do marca 1861 r. uczęszczał na polskie wykłady wojskowe. Równocześnie słuchał wykładów publicznych na Sorbonie i w Collège de France. W wolnych od zajęć chwilach przesiadywał w archiwum Biblioteki Polskiej, gromadząc materiały do biografii Emilii Plater.

Bolesław Limanowski pod koniec marca 1861 roku opuścił Paryż, by przez Kraków, Warszawę i Dorpat przyjechać do Wilna. Tam utworzył komitet, który przygotował pierwszą manifestację w dniu św. Stanisława, 8 maja 1861 r. Uroczystość rozpoczęła się w katedrze wileńskiej odśpiewaniem hymnu „Boże, coś Polskę”. Zaraz po manifestacji został aresztowany i skazany na wygnanie w guberni archangielskiej. Uzyskał tam pracę w kancelarii guberni. Na wygnaniu zajmował się socjologią, czego efektem były dwie publikacje.

Po wybuchu powstania styczniowego próbował ucieczki, jednak został aresztowany i skazany na dwa tygodnie więzienia. Stracił również zatrudnienie. W 1866 r. uzyskał ze względów zdrowotnych przeniesienie do guberni woroneskiej, gdzie osiedlił się w Pawłowsku. Tam zetknął się z liczną polską kolonią. Poznał również swoją przyszłą żonę, Wincentynę Szarską. Latem 1867 r. został zwolniony na podstawie amnestii i wobec zakazu powrotu w rodzinne strony wyjechał do Warszawy. Podjął pracę jako robotnik w fabryce żelaznej Lewandowskiego, kolejne półtora roku był guwernerem w Gałęzowie pod Lublinem.

Limanowski w październiku 1870 roku osiedlił się na stałe we Lwowie i podjął pracę jako korektor tekstów w „Dzienniku Lwowskim”. Następnie przeniósł się do redakcji „Dziennika Polskiego”, gdzie redagował dodatek do tej gazety – „Opiekun Naszych Dzieci”. Właśnie w tym czasie stał się propagatorem socjalizmu. Z tego okresu znane są jego odczyty dotyczące m.in. kwestii robotniczej, które głosił w stowarzyszeniu rzemieślniczym „Gwiazda”.

Na początku 1872 roku utracił posadę w „Dzienniku Polskim”. Przez jakiś czas pracował w Szpitalu Powszechnym. Rok później podjął pracę w redakcji „Gazety Narodowej”. Niezłe dochody zapewniły mu w miarę stabilne życie i utrzymanie. Mógł też zapisać się na Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie w 1875 r. uzyskał doktorat na podstawie rozprawy Socjologia Augusta Comte’a. Rok wcześniej, w 1874 r., Limanowski ożenił się z Wincentyną Szarską, guwernantką i tłumaczką dzieł naukowych, z którą miał trzech synów: Mieczysława, Zygmunta i wcześnie zmarłego Witolda. Śmierć Wincentyny 15 listopada 1885 r. pokrzyżowała plany realizacji kolejnych wspólnych projektów wydawniczych.

Ze względu na radykalne poglądy socjalistyczne w 1877 r. utracił pracę w „Gazecie Narodowej”. Przybył wówczas do Warszawy, nie uzyskawszy pozwolenia na osiedlenie się w guberniach zachodnich. Odwiedził przy okazji rodzinny majątek w Podgórzu, który objął jego brat Lucjan, pod warunkiem spłaty pozostałego rodzeństwa. Dzięki tym pieniądzom mógł Bolesław Limanowski liczyć na spory zastrzyk finansowy, co pozwalało mu na ratowanie się od nędzy.

W 1887 r. ożenił się po raz drugi. Wybranką była Maria Goniewska, którą poznał podczas pracy jako guwerner w Gałęzowie. Miał z nią syna Stanisława.

Wkrótce powrócił do Lwowa, gdzie został aresztowany pod zarzutem udziału w działalności tajnego stowarzyszenia. Jednak z braku dowodów nie znalazł się w pierwszym socjalistycznym procesie galicyjskim w styczniu 1878 r. Wyjechał do Genewy, gdzie zaczął pracę w redakcji wydawnictwa „Równość”. Na skutek zasadniczych różnic ideologicznych odszedł z redakcji w najgorszym momencie, w przeddzień obchodów 50-lecia Powstania Listopadowego, którego organizatorzy potępili patriotyzm jako sprzeczny z zasadami socjalistycznymi.

Limanowski w 1885 r., po otrzymaniu znacznej sumy pieniędzy z podziału rodzinnego majątku, przeniósł się do niewielkiej miejscowości Thun w Szwajcarii. Tam zakupił zakład fotograficzny, który w ciągu najbliższych dwóch lat nie przynosił zysków. Dwa lata później przeniósł się do Zurychu, gdzie utrzymywał się z pisania i głoszenia wykładów. Tu również nie zabawił zbyt długo. Już w grudniu 1889 r. przeniósł się do Paryża. Objął wówczas skromną posadę administracyjną u wydawcy świeżo założonej gazety o nazwie „Pobudka”. Został też sekretarzem Zarządu Związku Wychodźców Polskich. Był już powszechnie znany w kręgach emigracyjnych, zwłaszcza wśród polskiej młodzieży. W dowód uznania Zjednoczenie Towarzystw Młodzieży Polskiej nadało swemu wydawnictwu jego imię.

W listopadzie 1892 r. Bolesław Limanowski przewodniczył obradom zjazdu przedstawicieli stronnictw socjalistycznych zaboru rosyjskiego, który stał się zjazdem założycielskim Polskiej Partii Socjalistycznej. Do Paryża przybyło wówczas wielu wybitnych działaczy, by nawiązać kontakt z samym Limanowskim. Zjazd dał początek strukturom PPS, do której wkrótce przystąpił. W tym czasie utracił posadę w administracji redakcji „Pobudki”. Zdany na siebie, musiał utrzymywać się z nieregularnych dochodów czerpanych z publicystyki. Kilkakrotnie starał się o pracę. Ostatecznie, z wielu ofert jakie złożył, wybrał dobrze płatną posadę w amerykańskim towarzystwie asekuracyjnym „New York”. Stała dyspozycyjność wobec firmy nie sprzyjała prowadzeniu badań naukowych. W 1900 r. został wydelegowany przez Komitet Centralny Socjalistów Polskich Zagranicą na międzynarodowy kongres socjalistyczny w Paryżu.

Wielkim zaszczytem dla Limanowskiego były obchody 40-lecia jego pracy pisarskiej 24 września 1900 r., przygotowane i zorganizowane przez paryską sekcję PPS. Pokłosiem tej uroczystości było wydanie dwa lata później w Krakowie książki Socjalizm – Demokracja – Patriotyzm. Publikacja, obok życiorysu Limanowskiego, zawierała bibliografię prac i wspomnienia.

Dopiero w 1906 r. otrzymał pozwolenie na pobyt w Galicji. Rok później zamieszkał w Krakowie, gdzie prowadził administrację kamienicy będącej własnością jego brata. Otrzymał też stałą posadę w redakcji tygodnika „Naprzód”.

Pierwszą wojnę światową Limanowski przeżył w Krakowie. Brał udział w akcjach obozu związanego z PPS i ludźmi Józefa Piłsudskiego. W 1919 r. przeniósł się na stałe do Warszawy. Dwa lata później odwiedził po raz ostatni rodzinny Podgórz, gdzie zajął się m.in. przygotowaniem do druku pamiętnika, do którego gromadził dane przez wiele lat. Cennym przyczynkiem do tego stały się jego listy, zdeponowane w rodzinnym Podgórzu. Same wspomnienia zdumiewają dokładnością pamięci, zwłaszcza w odniesieniu do okresu dzieciństwa, młodości i pełnoletniości. Pierwszą publikacją Bolesława Limanowskiego były Listy z Inflant. Przedstawił tam dzieje narodowego ruchu łotewskiego. Niedługo potem ogłosił w „Dzienniku Literackim” artykuł o dokonaniach Emilii Plater. W kolejnych latach publikował wiele artykułów publicystycznych na tematy aktualnie społeczne, jak i naukowe.

Po odzyskaniu niepodległości był politykiem PPS. W wyborach parlamentarnych w 1922 roku został wybrany z listy PPS w okręgu wyborczym Warszawa oraz z listy państwowej do Senatu I kadencji, którego został Marszałkiem Seniorem. W wyborach parlamentarnych w 1928 r. zdobył mandat w Senacie II kadencji z listy państwowej i ponownie został Marszałkiem Seniorem. W 1928 r. przyczynił się w poważny sposób do zahamowania rozłamu w PPS po powstaniu PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej. W tym czasie, pomimo choroby i zaawansowanego wieku, publikował na temat historii ruchu społecznego i socjalistycznego. W wyborach parlamentarnych w 1930 r. został wybrany do Senatu III kadencji z listy państwowej Centrolewu. W okresie II Rzeczypospolitej został awansowany do stopnia podporucznika – weterana Wojska Polskiego.

Najbardziej intensywnym okresem pracy naukowej w życiu Bolesława Limanowskiego były lata 1907–1916. Opublikował w tym czasie wiele cennych i wartościowych książek. Między innymi wydał wówczas poszerzone wydanie dziejów powstania styczniowego: Historia powstania narodu polskiego 1863–1864 (1909), Stanisław Worcell (1910), Szermierze wolności (1911), Historia ruchu rewolucyjnego w Polsce 1846 roku (1913) i Stulecie walki narodu polskiego o niepodległość (1916).

Limanowski interesował się też dziejami ludności polskiej na Śląsku. Już w 1874 r. wydał we Lwowie broszurę Losy narodowości polskiej na Śląsku. Kilkanaście lat później uzupełnił ją i wydał pod zmienionym tytułem Odrodzenie i rozwój narodowości polskiej na Śląsku (dwa wydania: Kraków 1911 i 1921).

W ostatnim okresie życia (1919–1935), ze zrozumiałych względów, Bolesław Limanowski niewiele pisał i publikował. W latach dwudziestych wydał zaledwie kilka tomików życiorysów, m.in. Plutarch polski. Przygotował do druku dokończenie Socjologii. W 1925 r. napisał jakże aktualną broszurę Mazowsze pruskie. Zawarł w niej refleksje z pobytu na Mazurach, gdzie zetknął się z wieloma polskimi działaczami.

Ostatnią broszurę, wydaną w 1929 r., zatytułował Rozwój polskiej myśli socjalistycznej. Dał tam ogólny pogląd na rolę Polski w Europie Środkowo-Wschodniej, przeciwstawił się marksizmowi i dał wyraz negatywnej postawie wobec Związku Radzieckiego.

Dorobek naukowy Bolesława Limanowskiego należy do najbardziej okazałych, jeśli chodzi o wartość poznawczo-historyczną. Jako historyk był samoukiem, zaś jego największą zasługą było przede wszystkim rzetelne, bez subiektywnych odniesień opracowanie historii ruchu społecznego XVIII i XIX w. Podobnie w pracach odnoszących się do dziejów porozbiorowych zebrał cały dostępny materiał zarówno drukowany, jak i archiwalny.

Bolesław Limanowski był wielkim admiratorem polskiej demokracji. Tak np. w Historii powstania styczniowego podkreślił stronę społeczną, zwalczając konserwatystów w związku ze sprawą chłopską. W socjologii zaś upatrywał statykę i dynamikę życia zbiorowego. Uważał, że życie społeczne jest dalszym ciągiem życia przyrodniczego.

Bolesław Limanowski nie był marksistą i za takiego się nie uważał. Walczył o niepodległość i ustrój socjalistyczny, który – jego zdaniem – jest środkiem do jej osiągnięcia. Uważał, że niepodległość narodu jest najwyższą potrzebą i pierwszą koniecznością, gdyż bez niej nie ma wolności politycznej, a bez tego marzeniem pozostaną wszelkie pragnienia odmian socjalistycznych w ustroju społeczno-politycznym narodu.

Pokolenie międzywojenne zapamiętało Limanowskiego jako autora dwóch znakomitych książek: Szermierze wolności oraz Stulecie walki narodu polskiego o niepodległość. Obie były czytane np. podczas tajnych spotkań samokształceniowych w związkach gimnazjalnych zaboru rosyjskiego i pruskiego. Napisane żywym i zrozumiałym dla szerokiego kręgu czytelników językiem, trafiały do wielu osób o innych przekonaniach politycznych.

Bolesław Limanowski, jako znany działacz socjalistyczny, był zapraszany na wiele polskich i międzynarodowych kongresów, gdzie bronił m.in. zasad walki o niepodległość narodową. Uczestniczył m.in. w kongresach w Paryżu, Krakowie i Kopenhadze. Jeździł po kraju z wykładami i odczytami. Działalność polityczno-oświatową miał utrudnioną ze względu na pogarszający się stan zdrowia, zwłaszcza postępującą głuchotę, na którą cierpiał od 60. roku życia. Po pierwszej wojnie światowej Limanowski, ze względu na wiele dolegliwości, ograniczył działalność polityczną jedynie do wystąpień pośrednich. Pisał listy i odezwy.

W 1928 r. Bolesław Limanowski, jako przewodniczący senior, przygotował przemówienie na otwarcie Senatu. Rząd nie dopuścił go do sprawowania tej funkcji. Samo przemówienie, opublikowane w prasie, spotkało się z wielkim uznaniem nie tylko lewicy. Limanowski przestrzegał w nim m.in. przed traktowaniem narodu jako niewolnika, któremu narzuca się z góry to, co wydaje się pewnym osobom najdoskonalsze.

Należy podkreślić, że Bolesław Limanowski już od lat dziewięćdziesiątych XIX stulecia stał się pewnego rodzaju legendą. Był też żywą tradycją okresu powstań, a równocześnie pionierem socjalizmu niepodległościowego. Jego żarliwy patriotyzm uznawali nawet przeciwnicy polityczni. Wiele zyskiwał poprzez bezkompromisową postawę, budując na niej przez dziesiątki lat autorytet moralny. Wśród wielu tytułów, jakie otrzymał, najważniejsze to: doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Lwowskiego oraz członkostwo honorowe Polskiego Towarzystwa Historycznego.

Bolesław Limanowski zmarł w Warszawie 1 lutego 1935 roku. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki.

Nagrobek Bolesława Limanowskiego jest dziesiąty w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Według ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 16.

Na pionowej, wysokiej na 422 cm, granitowej płycie nagrobka Bolesława Limanowskiego, przyległej do muru, znajduje się wbudowany medalion wykonany z metalu z portretem zmarłego oraz inskrypcja: PPS W HOŁDZIE BOLESŁAWOWI LIMANOWSKIEMU SENATOROWI RZECZYPOSPOLITEJ UR. 30. X. 1835 ZM. 1. II. 1935

MYŚLICIELOWI WIELKIEMU UCZONEMU I BADACZOWI DZIEJÓW REWOLUCJI POLSKIEJ NIEZŁOMNEMU BOJOWNIKOWI O PRAWA MAS LUDOWYCH O NIEPODLEGŁOŚĆ RZECZYPOSPOLITEJ W SZEREGACH POWSTANIA 1863 R. I POLSKIEGO SOCJALIZMU AŻ DO OSTATNICH DNI JEGO WIELKIEGO ŻYWOTA

Autorem pomnika był Karol Tchorek.