Jan Bułhak

Był fotografem, pionierem fotografiki polskiej, zwłaszcza krajobrazowej. Autor fachowych prac i podręczników, założyciel i prezes Związku Polskich Artystów Fotografików (jego legitymacja nosiła nr 1) oraz Polskiego Towarzystwa Fotograficznego. Wybitny działacz kulturalny na Wileńszczyźnie. Wybitny artysta fotografik, teoretyk, krytyk i publicysta. Był określany mianem „ojca polskiej fotografii”.

Jan Bułhak urodził się 6 października 1876 roku w Ostaszynie k. Nowogródka. Jego rodzice to Walery Antoni Stanisław Bułhak herbu Syrokomla i Józefa Haciska herbu Roch.

Po ukończeniu gimnazjum w Wilnie studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W 1901 roku ożenił się ze swoją kuzynką Anną Haciską. Jego syn, urodzony w 1906 roku Janusz Bułhak, był kompozytorem i również fotografikiem. Około roku 1905 Jan Bułhak otrzymał od żony pierwszy aparat fotograficzny i zajął się amatorsko fotografią. Początkowo robił portrety rodziny i przyjaciół, potem zaczął fotografować Wilno. Nie interesowały go ulice pełne ludzi, lecz dachy domów, puste zaułki, bramy, podwórka i schody. Była to znakomita inwentaryzacja miasta, którą finansował magistrat. Z namowy zaprzyjaźnionego malarza Ferdynanda Ruszczyca fotografia stała się jego głównym zajęciem. W roku 1912 uczył się fotografii w Dreźnie u Hugona Erfurtha. Po powrocie do Wilna zajął się zawodowo fotografią i otworzył własną pracownię fotograficzną.

W latach 1912–1919, na zamówienie władz miasta, wykonywał dokumentację fotograficzną jego krajobrazu i architektury. W następnych latach wykonał fotograficzną dokumentację architektury innych miast, m.in. Warszawy, Krakowa, Grodna, Zamościa, Lublina, Kazimierza Dolnego, a także wielu innych mniejszych miejscowości, dworów itp. W jego pracowni powstało 158 albumów pt. Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka, poświęconych miastom i regionom II Rzeczypospolitej. Był również wydawcą wielu pocztówek z fotografiami swojego autorstwa.

W latach 1912–1919, oprócz dokumentacji architektury Wilna, zajmował się dokumentacją innych polskich miast, m.in. Warszawy i Lublina, co przekraczało koncepcję inwentaryzacji na rzecz piktorialnego dokumentu (kierunek w fotografii artystycznej początków XX wieku, zmierzający do nadania zdjęciu charakteru dzieła malarskiego), czasami świadomie zbliżającego się do kategorii obrazu abstrakcyjnego.

W latach 1919–1939 Jan Bułhak zajął się także pracą pedagogiczną. Był kierownikiem Zakładu Fotografii Artystycznej przy Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu im. Stefana Batorego w Wilnie. Również w tym czasie był organizatorem życia fotograficznego w Polsce, w tym współzałożycielem i prezesem Fotoklubu Wileńskiego (1928) oraz Fotoklubu Polskiego.

Po II wojnie światowej, w 1947 roku, był współzałożycielem i prezesem Związku Polskich Artystów Fotografów, który od 1952 roku istnieje pod nazwą Związku Polskich Artystów Fotografików.

Jan Bułhak tworzył w tzw. technikach szlachetnych (guma, wtórnik). Wykonywał przejmujące portrety i symboliczne krajobrazy oraz fotografował wieś i jej mieszkańców, czym kontynuował tradycję XIX-wiecznej „fotografii zakładowej”. Jego mottem na temat twórczości fotograficznej było: Ideału szukamy w malarstwie, a wzorców w grafice.

Był przyjacielem znanego malarza symbolisty Ferdynanda Ruszczyca, którego poglądy i działalność artystyczna wpłynęły na twórczość fotograficzną Bułhaka. W latach 30. był zwolennikiem koncepcji „fotografii ojczystej”, która miała akcentować narodowość i polskość. W tym okresie jego styl, podobnie jak i innych polskich piktorialistów, przejął z modernistycznej „nowej fotografii” niektóre elementy kompozycji obrazu. Był też zwolennikiem fotografii piktorialnej w wersji bliskiej twórczości Photo Club de Paris, ale poszukującej polskiej specyfiki i tradycji.

Większość artystycznej spuścizny Bułhaka (krajobrazy, zabytki architektury, portrety) spłonęła w czasie II wojny światowej. Gdy w 1944 roku do Wilna wkraczała Armia Czerwona, w lipcu 1944 roku, w czasie walk o Wilno, spłonęła jego pracownia, a w niej 50 000 skatalogowanych negatywów dotyczących głównie Wilna i Wileńszczyzny, ale też wielu innych miast Polski oraz niektórych miast niemieckich. Niektóre z negatywów pochodziły z lat 1910–1915.

Należał do najwybitniejszych polskich artystów fotografów. Wywarł znaczny wpływ na rozwój fotografii w Polsce okresu międzywojennego i powojennego. Autor artykułów i książek z zakresu estetyki i techniki fotografii oraz fotografii krajoznawczej: Fotografika (1930), Technika bromowa (1933), Bromografika (1936), Estetyka światła (1936) i Fotografia ojczysta (1951), która była próbą adaptacji międzywojennej koncepcji fotografii na pozycje socrealizmu. Paradoksalnie, idee piktorializmu, wywodzące się ze świata arystokratyczno-szlacheckiego, były jednym z trzech najważniejszych nurtów realizmu socjalistycznego w latach 1949–1955.

Po II wojnie światowej wraz z synem dokumentował zniszczenia wielu miast Polski. Zaczął od Wilna, którego zniszczenia bardzo przeżył. Po przymusowym wysiedleniu w nowe granice Polski fotografował też inne miasta – m.in. zniszczoną Warszawę (wystawa w 1946 roku w Muzeum Narodowym) i tzw. ziemie odzyskane, m.in. Wrocław. Był wybitnym artystą fotografem, teoretykiem, krytykiem i publicystą, określanym mianem „ojca polskiej fotografii”. Przeciwnik „nowej fotografii” i fotografii awangardowej.

Jego prace znajdują się m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie i we Wrocławiu, w Muzeum Historii Fotografii w Krakowie, w Muzeum Sztuki w Łodzi oraz w Bibliotece Narodowej w Warszawie. Za swoją działalność był wielokrotnie odznaczany, m.in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1926) oraz Złotym Krzyżem Zasługi (1937).

Jan Bułhak zmarł 4 lutego 1950 roku w Giżycku, dokąd pojechał, aby fotografować Mazury. Spoczywa na cmentarzu Stare Powązki w Alei Zasłużonych.

Nagrobek Jana Bułhaka jest trzydziesty dziewiąty w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Według ewidencji cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 54–55. Autorem nagrobka jest Marian Kuriata. Na granitowej płycie pionowej nagrobka przy murze, w arkadowej wnęce, umieszczona jest metalowa plakieta z wizerunkiem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Na płycie nagrobka widnieje inskrypcja:

JAN BUŁHAK NESTOR FOTOGRAFII POLSKIEJ 1876–1950