Jan Czarnocki

Był geologiem, dyrektorem Państwowego Instytutu Geologicznego, badaczem Gór Świętokrzyskich, specjalistą w zakresie geologii surowcowej złóż ropy, węgla i rud.

Jan Józef Czarnocki urodził się 24 maja 1889 roku w Kielcach. Jego rodzice: ojciec Jarosław – mierniczy państwowy, matka Jadwiga z Korejwów. Miał córkę, Katarzynę Pawłowską (*6.06.1917 – †6.10.2020), docenta w Państwowym Instytucie Geologicznym. Przed śmiercią była najstarszym emerytowanym pracownikiem Państwowego Instytutu Geologicznego, przy którym mieszkała aż do śmierci. Jej mężem był Stanisław Pawłowski – geodeta, geofizyk i geolog.

Jan Czarnocki w czasie strajku szkolnego w 1905 r. został wydalony z gimnazjum państwowego w Kielcach. W 1909 r. ukończył miejscową szkołę handlową, w której działał w kole naukowym. Jego pierwszym uczniowskim opracowaniem, mającym już charakter pracy naukowej, był „Paleontologiczny rys iłołupków górnodewońskich okolic Kielc”.

Z powodu braku klasycznej matury w latach 1910–1914 studiował jako wolny słuchacz na Uniwersytecie Lwowskim i w Krakowie. W czasie wakacji prowadził badania rozpoznawcze paleozoiku Gór Świętokrzyskich.

Zgromadzone materiały opracowywał w Pracowni Geologicznej warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa oraz w Zakładzie Geologicznym Warszawskiego Instytutu Politechnicznego. Podczas pobytu we Lwowie brał udział w działalności organizacji niepodległościowych, a w czasie I wojny światowej w Kielcach wspierał oddziały legionistów.

Po ewakuacji Rosjan z Warszawy w 1915 roku został asystentem w Katedrze Geologii i Paleontologii nowo powstałego polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, pełniąc niemal równocześnie funkcję kierownika Pracowni Geologicznej Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Zbiory tej pracowni stały się bazą materialną organizowanego Państwowego Instytutu Geologicznego, którego Czarnocki był współtwórcą.

W placówce tej pełnił funkcje: kierownika Pracowni Geologicznej w latach 1919–1931, kustosza Muzeum w latach 1931–1939, a w okresie od 1938 do 1939 r. – zastępcy dyrektora. W czasie okupacji był zatrudniony jako pracownik Amt für Bodenforschung (Biura Badań Gleboznawczych). W 1944 roku w Kielcach uczestniczył w działalności tajnego Instytutu Badań Regionalnych, którego po wojnie był dyrektorem w latach 1945–1947. Od roku 1947 do śmierci zajmował stanowisko dyrektora naczelnego Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.

Czarnocki był najwszechstronniejszym badaczem przyrody Gór Świętokrzyskich, zwłaszcza ich geologii w części zachodniej. Udokumentował to m.in. trzema mapami: – Mapą geologiczną środkowej części Gór Świętokrzyskich 1:100 000 z 1919 r., – Mapą geologiczną – arkusz Kielce 1:100 000 z 1938 r., – Mapą geologiczną Gór Świętokrzyskich 1:300 000 z 1948 r.

Jan Czarnocki umiejętnie łączył badania rozpoznawcze z ekspertyzami na rzecz przemysłu. Wiele uwagi poświęcił złożom wapieni dewońskich, w tym także wykorzystywaniu ich jako „marmurów”, a także złożom kwarcytów, rud miedzi, ołowiu i żelaza, barytu itp., wraz z określeniem miejsc ich występowania.

Posiadał znakomite kolekcje geologiczne, z których część ocalała w Muzeum Świętokrzyskim (obecnie w Muzeum Narodowym w Kielcach), którego był współtwórcą, oraz w Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego. Do najbardziej wartościowych należał zbiór głowonogów opisany w rozprawie „Klimenie dewońskie Gór Świętokrzyskich”. Do klasyki należy opracowanie „Geologia regionu łysogórskiego w związku z zagadnieniem złoża rud żelaza w Rudkach” z 1951 r. Artykuły Czarnockiego o ważnym znaczeniu surowcowym wydano pośmiertnie w siedmiu tomach w latach 1956–1968.

W okresie międzywojennym Jan Czarnocki uczestniczył w ruchu regionalistycznym nauczycielstwa, m.in. w Komitecie Obrony Puszczy Jodłowej. Współorganizował Towarzystwo Muzeum Ziemi i był wiceprezesem jego zarządu. Aktywnie działał w Polskim Towarzystwie Geologicznym, organizując w Górach Świętokrzyskich zjazdy w latach 1921, 1932 i 1947, a od 1951 roku był jego członkiem honorowym. W 1951 r. został laureatem Nagrody Państwowej I stopnia. Był członkiem Lwowskiego Towarzystwa Naukowego i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Wydał ponad sto publikacji poświęconych głównie Górom Świętokrzyskim.

Jan Czarnocki zmarł 16 grudnia 1951 roku w Warszawie. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki. Postanowieniem prezydenta Bolesława Bieruta z 18 grudnia 1951 r. został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Nagrobek Jana Czarnockiego jest trzydziesty trzeci w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Według ewidencji cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsca 46–47.

Arkadowa wnęka na murze za pomnikiem wyłożona jest do wysokości 400 cm płytami z piaskowca. Do nich przytwierdzony jest krzyż z granitu o wysokości 240 cm.

Na płycie nagrobnej widnieje inskrypcja:

JAN CZARNOCKI 1889 – 1951 GEOLOG BADACZ GÓR ŚWIĘTOKRZYSKICH