Jan Czekanowski

Był antropologiem, etnologiem i podróżnikiem, profesorem Uniwersytetów we Lwowie, Lublinie i Poznaniu. Członek Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, autor prac z zakresu klasyfikacji człowieka opartej na podstawach genetycznych, a także z dziedziny etnologii Środkowej Afryki.

Jan Czekanowski urodził się 6 października 1882 r. w Głuchowie, w pow. Grójeckim. Jego rodzice to Wincenty i Amelia z domu Guthke. Ojciec był piwowarem. Nauki pobierał w gimnazjum Wojciecha Górskiego w Warszawie, a następnie w Lubawie, gdzie uzyskał maturę w 1901 roku. W latach 1902-1906 studiował na Uniwersytecie w Zurychu antropologię, językoznawstwo i matematykę. W 1906 r. uzyskał na tej uczelni doktorat na podstawie pracy pt. Untersuchung über das Verhältnis der Kopfmasse zu den Schädelmassen (Badanie stosunku masy głowy do mas czaszki}. W latach 1907–1911 pracował jako asystent w Königliche Museum für Völkerkunde (Królewskim Muzeum Etnologicznym) w Berlinie, w dziale Afryki i Oceanii. W trakcie tej pracy w latach 1907-1909 brał udział w niemieckiej wyprawie księcia Adolfa Fryderyka Meklemburskiego do Afryki Równikowej w międzyrzecze Nilu i Konga. Podczas tej wyprawy zbadano m.in. obszary zasiedlenia ludów Bantu i Pigmejów. W dorzeczu Białego Nilu zbadano także plemiona Azande i Mangbetu, praktykujące jeszcze kanibalizm. Trasa wyprawy wyniosła 7 tys. km, często w obszarach nieznanych Europejczykom. Czekanowski zgromadził duże kolekcje etnograficzne i przyrodnicze, materiały z zakresu antropologii oraz słownictwa badanych plemion. Wyniki ogłosił w latach 1911–1927 w Lipsku w Forschungen in Nil–Kongo Zwischengebiet. Ethnographie-Antropologie (Badania w obszarze międzyrzecza Nilu-Konga, etnografia, antropologia), z mapami. W latach 1911-1913 był kustoszem Działu Afrykańskiego Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk w Petersburgu, uczestnicząc czynnie w działaniach tamtejszej Polonii (m.in. poszukiwał na prośbę Benedykta Dybowskiego grobu Aleksandra Czekanowskiego, polskiego badacza Syberii). Od 1913 jako profesor zwyczajny pracował do roku 1939 na uniwersytecie we Lwowie, kierując Katedrą Etnografii i Antropologii, a następnie do czerwca 1941 r. był na tej uczelni wykładowcą. W czasie okupacji niemieckiej administrował majątkiem w Grójeckiem. Od 1944 r. do 1945 r. pracował jako nauczyciel w liceum w Kolbuszowej, później był kierownikiem katedr antropologicznych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu - do 1961 r. oraz w Zakładzie Antropologii Polskiej Akademii Nauk w latach 1956–1961. Okresowo, w latach 1945-1960, wykładał też na Uniwersytecie Wrocławskim antropologię, etnografię i słowianoznawstwo. Jako obcy ideologicznie był okresie od 1950 do 1955 r. niemal odsunięty przez władze komunistyczne od zajęć dydaktycznych. Jan Czekanowski jest uważany za twórcę lwowskiej szkoły antropologiczno-etnograficznej, preferującej statystyczne metody badań. Dał temu wyraz już w pracach z 1911 r. Objektive Kriterien in der Ethnologie (obiektywne kryteria etnologii) oraz z 1913 r. Zarys metod statystycznych w zastosowaniu do antropologii, gdzie wiele uwagi w interpretacji materiałów przywiązywał do pomiarów zachowanych ludzkich szczątków na danym obszarze w dużym przedziale czasowym. W kolejnych latach rozwijał tę metodę w studiach nad etnogenezą Słowian, sugerując, że ich praojczyzną było międzyrzecze Odry i Wisły, skąd ludzie dawniej przenikali na południe do Karpat. Wypracowane metody stosował w analizach struktury antropologicznej w Europie i na innych kontynentach. Opracował i opublikował wiele prac, m.in. Stosunki narodowościowo-wyznaniowe na Litwie i Rusi w 1918 r., Wschodnie zagadnienia graniczne Polski i stosunki etniczno-społeczne w 1921 r. oraz Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, przedhistoryczne i językoznawcze. wzbogacona edycja w 1957 r., Rasy i ludy w 1931 r., Słowianie w 1936. Jednym z osiągnięć ostatnich z tych prac było wykazanie, że typ nordycki rasy jest charakterystyczny nie tylko dla Niemców. Podczas konferencji pokojowej w Paryżu w latach 1919-1920 wspierał delegację polską analizami etnograficzno-etnologicznymi.
Jan Czekanowski był członkiem wielu najważniejszych organizacji etnograficznych i antropologicznych, m.in. Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa. Geograficznego, a w Polsce Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa. Przyrodników im. Kopernika (wieloletni prezes), Tow. Naukowego we Lwowie, Polskiej Akademii Umiejętności od 1925 r,. jako członek czynny od 1932 r. oraz Polskiej Akademii Nauk jako członek tytularny od 1952 r., rzeczywisty od 1957 r. ). W latach 1959–1965 przewodniczył Komitetowi Antropologicznemu PAN. W 1958 r. otrzymał tytuł Doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego, a w 1962 r, Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Posiadał wiele odznaczeń, najważniejsze z nich to: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski w 1925 r., Medal 10-lecia Polski Ludowej, Odznaka 1000-lecia Państwa Polskiego, Order Sztandaru Pracy I kl. oraz wiele orderów i odznaczeń zagranicznych. Najciekawszy z nich to Medal Pamiątkowy Ekspedycji Środkowo-Środkowo-Afrykańskiej przyznany w Meklemburgii. Jan Czekanowski miał córkę, Annę Czekanowską z męża Kuklińską, ur. 25 czerwca 1929 we Lwowie, zm. 18 października 2021 w Warszawie. W ostatnich latach życia Jan Czekanowski zamieszkał w Szczecinie, gdzie zmarł w 1965 roku. W 2012 r. został w Szczecinie odsłonięty pomnik Jana Czekanowskiego przez Yossoufa Toure, w typie pomnika-ławeczki, w formie podróżnego kufra z siedzącą na nim postacią podróżnika. Pomnik przedstawia prof. Jana Czekanowskiego w pozycji siedzącej. Profesor ubrany jest w strój używany przez podróżników po Afryce w drugiej połowie XIX w. Kufer, który stanowi istotną część pomnika wzorowany jest na tego typu sprzętach z końca XIX wieku. Na kufrze umieszczono tabliczki z nazwami firm i instytucji, które przyczyniły się do powstania pomnika. Całość wykonana została w czarno-złotej kolorystyce. Pomnik jest ustawiony w centrum Szczecina, w Parku Generała Andersa. Pomnik podróżnika został ufundowany przez instytucje kulturalne i osoby prywatne, m.in. przez Urząd Miasta Szczecin, Uniwersytet Szczeciński, Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne. Jan Czekanowski zmarł 20 lipca 1965 r. i został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki.
Nagrobek Jana Czekanowskiego jest setny w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Wg ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, Rząd 1, miejsce 144.

Nagrobek i płyta inskrypcyjna, są wykonane z piaskowca i granitu. Nagrobek zdobi ustawiona w prawym dolnym rogu płyty donica z granitu. Na płycie nagrobka widnieje inskrypcja: JAN CZEKANOWSKI ANTROPOLOG 1882 - 1965 Na froncie płyty nagrobnej jest wyryty napis: ELŻBIETA CZEKANOWSKA Wg informacji uzyskanych z Kancelarii Cmentarza Powązkowskiego w grobie jest pochowana Elżbieta Czekanowska, która była żoną Jana Czekanowskiego. W grobie jest pochowana córka Jana Czekanowskiego i Elżbiety Czekanowskiej, ANNA KATARZYNA CZEKANOWSKA-KUKLIŃSKA ur. 25 czerwca 1929 r. we Lwowie, zmarła 18 października 2021 r. w Warszawie (wg danych z archiwum Zarządu Cmentarza). Anna Czekanowska – Kuklińska była muzykologiem, etnomuzykologiem, profesor sztuk muzycznych, profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Rozwinęła metodę statystyki matematycznej w dziedzinie badań porównawczych nad melodiami ludowymi. wybitną uczoną etnomuzykolog polską. Była Członkiem Honorowym Związku Kompozytorów Polskich. Badania polskiej muzyki ludowej sytuowała w kontekście słowiańskiej tradycji kulturowej. Wprowadziła polską folklorystykę i etnomuzykologię do europejskiej dyskusji nad tradycją i jej znaczeniem dla tożsamości narodowych. Prowadziła badania nad metodologią badań etnomuzykologicznych. Jej zainteresowania naukowe i dorobek stawiał ją w rzędzie najwybitniejszych polskich naukowców. Mężem Anny Czekanowskiej – Kuklińskiej był ANTONI KUKLIŃSKI, ur. 2 czerwca 1927 r . w Bydgoszczy, zm. 8 sierpnia 2015 r. w Warszawie. Mieli syna Jana Rafała. Antoni Kukliński był doktorem nauk geografii ekonomicznej, Profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego, wieloletnim Dyrektorem Instytutu Badań Rozwoju Społecznego ONZ oraz Europejskiego Instytutu Rozwoju Regionalnego i Lokalnego Uniwersytetu Warszawskiego. Członek wielu towarzystw i organizacji naukowych, Oddany Nauce myśliciel, wybitny uczony w zakresie geografii ekonomicznej i i gospodarki przestrzennej, zasłużony dla rozwoju interdyscyplinarnych badań przestrzennych i współpracy międzynarodowej. Znaczną część swojego życia zawodowego związany był z Wydziałem Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pełnił m.in.funkcję kierownika Zakładu Gospodarki Przestrzennej (1977-1985) oraz dyrektora Instytutu Gospodarki Przestrzennej (1985-1991). Msza święta pogrzebowa w intencji Antoniego Kuklińskiego została odprawiona 14 sierpnia 2015 r. o godz. 14.00 w kościele Sióstr Wizytek w Warszawie. Wg informacji uzyskanych z Kancelarii Cmentarza Powązkowskiego w grobie Jana Czekanowskiego jest również pochowany prof. ANTONI KUKLIŃSKI, mąż Anny Czekanowskiej-Kuklińskiej.