Jan Kurnakowicz

Był aktorem. Znakomity w rolach charakterystycznych, przede wszystkim w komedii. Występował w teatrach Warszawy i innych miast, również w filmach i w radiu.

Jan Kurnakowicz urodził się 27 stycznia 1901 r. w Wilnie. Był synem Kazimierza Kurnakowicza, kolejarza i Marii z Progulbickich. Pierwszy raz wystąpił na scenie wileńskiego teatru jako statysta Murzynek w przedstawieniu "Piękna Helena", miał wtedy dziesięć lat. Do gimnazjum uczęszczał w Wilnie, następnie, od 1915 r. w Piotrogrodzie, gdzie także ukończył szkołę dramatyczną. Zawód aktora zaczął wykonywać w 1920 r. na scenie rosyjskiej w Piotrogrodzie. W roku 1925 przybył do Warszawy, do Teatru im. W. Bogusławskiego prowadzonego pod patronatem takich uznanych artystów jak Schiller, Zelwerowicz i Horzyca. Wkrótce stał się jednym z czołowych aktorów tego teatru. Po zamknięciu Teatru im. Bogusławskiego, od jesieni 1926 przeszedł na scenę Teatru Letniego w Warszawie. Występował w Teatrze Letnim, później także w Teatrze Narodowym i Nowym, a w 1936–39 w T. Polskim i Małym. W Warszawie występował do wybuchu wojny. Lata okupacji spędził w Wilnie. W latach 1939–1941 występował w miejscowym Teatrze Polskim; grał m.in. Kajetana Tarapatkiewicza (Krewniacy), Papkina (Zemsta), Czkawkę (Wieczór Trzech Króli). Po wkroczeniu do Wilna wojsk niemieckich, pracował jako szatniarz w stołówce. Do teatru wrócił w 1944 i grał w Polskim Teatrze Dramatycznym w Wilnie od połowy września do końca tego roku. Po wyzwoleniu grał najpierw w teatrach w Olsztynie, Łodzi, Wrocławiu, Krakowie, by w 1950 roku na stałe osiąść w Warszawie i związać się z Teatrem Narodowym. Sławę przyniosła mu grana w 1928 w Teatrze Narodowym rola Kaspra (Majster i czeladnik). Zdaniem krytyków był znakomitym aktorem realistycznym, potrafiącym naginać swoje możliwości do specyficznych wymagań danej roli. Zawsze starał się ukazać najpełniej prawdę o postaci, w którą wcielał się na scenie. Kolejne etapy jego występów były związane z gościnnymi występami we Wrocławiu, w Teatrze Polskim w Warszawie i wreszcie w Teatrze Narodowym. Jego ostatnią rolą był Pułkownik w przedstawieniu Matka Courage i jej dzieci Bertolta Brechta. Niestety, postępujące zaniki pamięci zmusiły go do przedwczesnej rezygnacji z aktorstwa. Nie był typem amanta, raczej niski, w późniejszych latach krępy. Miał szeroką twarz, lekko przymrużone oczy, zadarty nos, a w dodatku wyraźnie kresowy akcent, co sprawiało, że nadawał się szczególnie do ról w sztukach rosyjskich. Przy tym miał rzadko spotykaną intuicję aktorską, temperament sceniczny, ale gdy wymagała tego rola potrafił powściągnąć gestykulację i mimikę do granic możliwości. Lata po II wojnie światowej były dla niego okresem największej dojrzałości aktorskiej oraz wielkich kreacji charakterystycznych, np. Cześnika w Zemście, Podkolesina w Ożenku, Księcia Konstantego w Kordianie. Ta ostatnia rola była szczególnie wysoko oceniana przez krytykę polską i francuską, gdy Teatr Narodowy występował w Paryżu w 1956 roku. Kiedy Kurnakowicz – książę Konstanty – pochylony lekko do przodu, na zgiętych kolanach, obserwując skok Kordiana, napięcie nerwowe podkreślał uderzeniami pięści w uda, krytyk August Grodzicki napisał: „Jest to kreacja aktorska z rzędu tych, które chciałoby się nazwać genialnymi. Ten książę ma w sobie coś z dzikiego zwierzaka kąsającego i szczutego. Tępa głupota i brutalne okrucieństwo, dziecinne zakochanie w koniach i w ludziach, którzy na tych koniach dobrze umieją jeździć. Wszystkie te cechy księcia Konstantego pokazuje Kurnakowicz niesłychanie skondensowanymi i wyrazistymi środkami aktorskimi”. Przy tym, jak pisał Konstanty Puzyna, „pozostawał w jakiś sposób zawsze sobą, ze swym wileńskim akcentem, brzydką twarzą, krępą sylwetką, szerokimi dynamicznymi ruchami”. Nie stronił od występów w słuchowiskach radiowych oraz jako recytator. Były to dla niego sztuki równowartościowe z tymi odtwarzanymi na scenie, jednakowo trudnymi. Był również popularnym aktorem filmowym, w okresie dwudziestolecia międzywojennego i po II wojnie. Jedną z najciekawszych ról filmowych była tytułowa rola w filmie Robinson warszawski. Przed wojną, w latach 30. zagrał m.in. w filmach: Rok 1914 (1932), Dzieje grzechu (1933), Prokurator Alicja Horn (1933), Barbara Radziwiłłówna (1936), Kościuszko pod Racławicami (1938). Po wojnie były to m.in. filmy: Zakazane piosenki (1946), Miasto nieujarzmione (1950), Młodość Chopina (1951), Zemsta (1956), Król Maciuś I (1957). Jego żoną była Anna z Tymińskich, pobrali się ok. 1926 roku. Za swoje zawodowe osiągnięcia był wielokrotnie odznaczany. M.in. w 1951 r. otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia, a w 1953 r. II stopnia. Oprócz tego m.in. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski w 1954 r., Złoty Krzyż Zasługi i Medal 10-lecia Polski Ludowej w 1955 r. Jan Kurnakowicz zmarł w Warszawie 4 października 1968 roku. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki. Nagrobek Jana Kurnakowicza jest sto dziesiąty w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Wg ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, Rząd 1, miejsce 155. Pomnik na granitowym nagrobku stanowi inskrypcja na froncie wykonana z granitowych elementów składających się na imię i nazwisko Jana Kurnakowicza oraz lat życia:

JAN KURNAKOWICZ 1901 1968 oraz umieszczony na płycie nagrobnej metalowy krzyż i wyrzeźbiony napis: AKTOR Autorem tego oryginalnego nagrobka był Edward Piwowarski.