Jan Szczepkowski

Był rzeźbiarzem, autorem pomników m.in. Wojciecha Bogusławskiego i Stanisława Moniuszki w Warszawie, płaskorzeźb, portretów i fryzów m.in. na Banku Gospodarstwa Krajowego, Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarstwa.

Jan Szczepkowski urodził się 8 marca 1878 roku w Stanisławowie. Jego rodzice: Alojzy Szczepkowski (1839-1916) - wysokiej rangi urzędnik w C.K. Kolejach Żelaznych, i Józefina z Kuczyńskich (1840–1891). Dorastał w rodzinie pielęgnującej wartości patriotyczne. W swoich wspomnieniach przytacza fakt, że jego matka w wieku 13 lat zaangażowała się w pomoc powstańcom styczniowym we Lwowie.

Edukację szkolną rozpoczął we Lwowie, następnie uczęszczał do szkoły w Stryju. W latach 1891–1895 uczył się w oddziale rzeźbiarstwa ornamentalnego Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem. Od 1896 studiował rzeźbę w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jego nauczycielami rzeźby byli Alfred Daun i Konstanty Laszczka.

W latach 1904–1907 przebywał na stypendium w Paryżu, gdzie miał możliwość zapoznania się z nowymi prądami artystycznymi. Po powrocie z Francji mieszkał w Krakowie. W tym czasie uczestniczył w życiu krakowskiej bohemy artystycznej. W latach 1907-1914 wykonał rzeźby tematyczne: „Macierzyństwo”, „Nad przepaścią” i „Dziewki”. Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej zrealizował w Krakowie szereg rzeźb architektonicznych, m.in. płaskorzeźbione popiersia czterech ewangelistów na sklepieniu kościoła św. Floriana, figurę Chrystusa we wnęce pod oknem w prezbiterium kościoła św. Krzyża oraz rzeźby na fasadzie Domu Towarzystwa Rolniczego przy placu Szczepańskim, przedstawiające prace rolnicze w różnych porach roku oraz w 1914 r. pomnik Henryka Jordana w parku jego imienia. Był członkiem Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana i Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. W 1914 r. został powołany do czynnej służby wojskowej. Jako porucznik uczestniczył w walkach frontowych do maja roku 1915, kiedy to został ciężko ranny pod Kraśnikiem. Po rekonwalescencji uznany za niezdolnego do służby liniowej, skierowany do Oddziału Grobów Wojennych. Był kierownikiem artystycznym okręgu IV Łużna, w którym zaprojektował 25 cmentarzy wojennych, w tym dwa wspólnie z innymi artystami, m.in. w Bogoniowicach, Ciężkowicach, Łużnej i Ostruszy.

Około 1915 roku w twórczości Szczepkowskiego zaznacza się tendencja do geometryzacji formy i operowania kanciastym konturem obramowującym sylwety figur. Jednym z najwcześniejszych dzieł świadczących o zachodzącej w pracach artysty zmianie są postaci aniołów adoracyjnych z ołtarza w Krzeszowicach (ok. 1918 r.). Indywidualny styl Szczepkowskiego ukształtował się w latach dwudziestych XX w. Cechował się on dekoratywną, uproszczoną, zgeometryzowaną formą, nawiązującą do sztuki ludowej, zwłaszcza snycerki góralskiej. Taka propozycja artystyczna spotkała się z powszechną aprobatą, zyskując artyście szeroki krąg zwolenników oraz szereg oficjalnych zamówień.

Jan Szczepkowski ożenił się 18 maja 1913 z Marią z Morozowiczów. Ślub odbył się w kościele bernardynów w Krakowie, świadkami byli: rzeźbiarz Xawery Dunikowski i prawnik Albin Chęciński. Mieli córkę Hannę (1915–2006) – żonę Adama Rymwida Mickiewicza, którego dalekim przodkiem był wieszcz Adam Mickiewicz. Bratankiem Jana Szczepkowskiego był aktor Andrzej Szczepkowski.

W 1922 r. Jan Szczepkowski podjął pracę pedagogiczną jako profesor modelowania w Miejskiej Szkole Sztuk Zdobniczych w Warszawie, w której w okresie 1925-1939 pełnił funkcję jej dyrektora.

Wielkim zagranicznym sukcesem rzeźbiarza okazało się wystawienie w 1925 roku na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu "Kapliczki Bożego Narodzenia", która została nagrodzona Grand Prix, zakupiona przez Rząd Francuski, a jej autorowi przyniosła przyznanie Legii Honorowej. Domeną jego twórczości stała się wówczas rzeźba architektoniczna. Do najwybitniejszych dzieł z tej dziedziny należą: płaskorzeźby na fasadzie Banku Gospodarstwa Krajowego oraz na elewacji gmachu Sejmu w Warszawie (obie realizacje w latach 1927-1928), a także (zniszczony w 1939 r.) fryz dla Teatru Ateneum, wykonany w 1929 r. W 1936 r. zrealizował pomniki Wojciecha Bogusławskiego i Stanisława Moniuszki na placu Teatralnym w Warszawie, które po zniszczeniu w 1944 r. zostały przez niego zrekonstruowane i ponownie odsłonięte w roku 1965.

Artysta zdejmował też maskę pośmiertną Józefa Piłsudskiego. Wykonał projekt jego sarkofagu, który został wybrany w konkursie. W pracach nad sarkofagiem brał udział asystent profesora Roman Tarkowski, natomiast do figury Marszałka pozował zięć Adam Rymwid Mickiewicz. Do września 1939 roku prace nie zostały zakończone.

Małżeństwo Szczepkowskich prowadziło bogate życie towarzyskie w swoim domu, w willi „Waleria” położonej przy ul. Spacerowej 20 w Milanówku. Profesor kolekcjonował broń, brał udział m.in. w polowaniach z prezydentem Ignacym Mościckim. Willa została wzniesiona w 1910 r. przez Rufina Morozowicza dla jego żony Walerii z Kotowiczów i to jej budynek zawdzięczał swoją nazwę. Rufin i Waleria Morozowiczowie byli rodzicami Marii Morozowicz-Szczepkowskiej.

II wojnę światową Szczepkowski z rodziną spędzili w Milanówku, w willi „Waleria” do której sprowadzili się w 1936 roku, po dymisji Szczepkowskiego ze stanowiska dyrektora Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych w Warszawie. Córka i zięć Szczepkowskiego pracowali w tym czasie dla wywiadu Armii Krajowej oraz walczyli w Powstaniu Warszawskim. Po upadku Powstania w willi „Waleria” schronienie wielu uciekinierów ze stolicy.

W lutym 1945 r. w Milanówku powołano Oddział Warszawski Związku Zawodowego Polskich Artystów Plastyków, którego Szczepkowski był aktywnym członkiem.

Po II wojnie światowej artysta brał udział w rekonstrukcji zabytków warszawskich, m.in. pomnika Adama Mickiewicza przy Krakowskim Przedmieściu. W latach pięćdziesiątych XX w. wykonał projekty zespołu płaskorzeźb przedstawiających cztery żywioły: Wodę, Ogień, Powietrze i Ziemię). Były one przeznaczone dla Huty "Warszawa" oraz dla gmachu Ministerstwa Energetyki.

W 2012 r. dziewięć gipsowych projektów płaskorzeźb wykonanych przez artystę zostało odrestaurowanych i rozmieszczonych na terenie kompleksu budynków Sejmu.

Za swoje zasługi Jan Szczepkowski był wielokrotnie odznaczany. Otrzymał m.in. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski w 1929 r., Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski w 1955 r. oraz Złoty Krzyż Zasługi w 1937 r. i odznaczenia przyznane we Francji, o których wspomniano wcześniej.

Ostatnie lata swego życia artysta spędził w willi „Waleria”, w Milanówku. W willi tej mieściło się od 1978 roku prywatne muzeum artysty. Dzięki staraniom córki artysty, Hanny, udało się zachować wiele rzeźb, w tym ołtarz rzeźbiony w sosnowym drewnie dla jednego z kościołów szwajcarskich, który wykonany tuż przed II wojną, pozostał w kraju.

W 2007 r. willa została sprzedana przez spadkobierców artysty miastu Milanówek za kwotę 2,5 mln złotych, z przeznaczeniem na centrum kultury. Fundacja im. Jana Szczepkowskiego przekazała miastu nieodpłatnie 127 dzieł artysty, które miały być eksponowane w budynku. Początkowo realizacja programu renowacji i adaptacji budynku na nowe potrzeby nie rozpoczęła się ze względu na wysoki koszt, który oszacowano na ok. 20 mln zł. W 2020 powstało Wirtualne Muzeum Jana Szczepkowskiego – strona internetowa poświęcona życiu i twórczości artysty. Ostatecznie, w kwietniu 2025 r. w wyremontowanej dzięki dotacjom willi otwarta została wystawa stała dzieł Szczepkowskiego.

Jan Szczepkowski zmarł w Milanówku 17 lutego 1964 roku. Jego pogrzeb odbył się 21 lutego na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie w Alei Zasłużonych.

Nagrobek Jana Szczepkowskiego jest dziewięćdziesiąty drugi w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku.

Według ewidencji Cmentarza Stare Powązki jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 135.

Pomnik nagrobny artysty został wykonany przez małżeństwo rzeźbiarzy Zofię i Karola Tchorek. Odtworzyli oni w kamieniu figurę grającego anioła, wzorowaną na wyrzeźbionym przez Jana Szczepkowskiego fragmencie drewnianego ołtarza (kapliczki) Bożego Narodzenia wystawianego przez Szczepkowskiego na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r., za którą to pracę Szczepkowski otrzymał wówczas nagrodę Grand Prix i Legię Honorową.

Rzeźba anioła wykonana z piaskowca jest ustawiona na płycie nagrobnej w bezpośredniej bliskości muru.

W grobie jest również pochowana żona artysty Maria Morozowicz-Szczepkowska.

Na płycie nagrobnej widnieją dwie inskrypcje:

JAN SZCZEPKOWSKI

RZEŹBIARZ

1878

1964

MARIA MOROZOWICZ

SZCZEPKOWSKA

AKTORKA I LITERATKA

1885 + 1968