Józef Czajkowski

Był malarzem, grafikiem, architektem, pedagogiem, projektantem wnętrz, tkanin. Współzałożyciel Towarzystwa „Polska Sztuka Stosowana” oraz Spółdzielni „Ład”, profesor Uniwersytetu w Wilnie, Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i Warszawie.

Urodził się 21 stycznia 1872 r. w Warszawie. Jego rodzicami byli Wojciech i Adela z Ziembińskich.

Gdy 19-letni Józef Czajkowski przybył w 1891 roku do Monachium, aby studiować na tamtejszej Akademii, poznał Olgę Boznańską – samodzielną, niezależną i nieco ekscentryczną malarkę. Boznańska miała wówczas 26 lat, ale różnica wieku nie stanowiła przeszkody do nawiązania między nimi silnego uczucia. Czajkowski podczas swojego pobytu w Monachium w okresie studiów często odwiedzał artystkę w jej pracowni przy Teresienstrasse. Już wtedy zadeklarowali się do bycia w związku, ich uczucia były ponoć gorące. Jednak z czasem Olga Boznańska zaczęła wątpić w przyszłość z młodszym o siedem lat Czajkowskim. W jej życiu działo się wówczas wiele ważnych spraw, na które ciężko pracowała; jej malarstwo budziło coraz większe uznanie w Monachium. W bliskiej perspektywie miała wyjazd do wymarzonego Paryża. W porównaniu z nimi małżeństwo z Józefem Czajkowskim, przeprowadzka do Krakowa i zostanie żoną, matką, nie było dla artystki rolą, która by ją interesowała; wiedziała, że na zawsze mogłaby utracić status niezależnej malarki. Ostatni raz młodzi spotkali się w maju 1900 roku, kiedy to Czajkowski odwiedził Boznańską w Paryżu, w jej pracowni przy rue de Vaugirard. I tak zakończyło się ich narzeczeństwo, które w przykrym w treści liście zerwał Czajkowski.

Boznańska nie została już nigdy niczyją narzeczoną, poświęciła się sztuce, a Józef Czajkowski ok. 1904 r. ożenił się z urodzoną w 1871 r. aktorką Letą Walewską (właściwie Walerią Abramowicz). Leta Walewska rozpoczęła występy w teatrach w 1895 r., a ok. 1904 r., a więc po wyjściu za mąż, zakończyła karierę. Zmarła 7 lipca 1929 roku.

W latach 1892–1895 Józef Czajkowski studiował na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Monachium, od listopada 1892 r. w Klasie Malowania z Natury, między innymi pod kierunkiem Johanna Caspara Hertericha. Następnie studiował na Académie Julian w Paryżu oraz na wiedeńskiej Akademii Rzemiosła Artystycznego. W latach 1894–1895 kształcił się również na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i na tamtejszej Politechnice. Od 1901 roku był członkiem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, współzałożycielem towarzystwa „Polska Sztuka Stosowana”, którego celem było połączenie sztuki ludowej i rzemiosła ze sztuką piękną. W roku 1906 rozpoczął pracę jako architekt. W 1913 roku założył Wydział Architektury w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie do 1919 roku prowadził katedrę architektury wnętrz. Od 1914 roku był członkiem stowarzyszenia Warsztaty Krakowskie, którym kierował razem z Karolem Stryjeńskim. Należał też do grona najważniejszych projektantów dywanów i kilimów w Polsce. W latach 1919–1922 był profesorem malarstwa oraz sztuki stosowanej na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu w Wilnie, a w latach 1922–1938 profesorem architektury wnętrz na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W 1926 roku był współzałożycielem Spółdzielni Artystów „ŁAD”. Z dniem 31 sierpnia 1938 r. zakończył pracę na warszawskiej ASP i na własną prośbę przeszedł na emeryturę.

Józef Czajkowski malował sceny wiejskie, pejzaże i portrety utrzymane w stylu malarstwa plenerowego i impresjonizmu. Jego projekty budynków i wnętrz nawiązywały do sztuki ludowej. W połowie lat dwudziestych wykonywał projekty wnętrz i mebli, łącząc elementy sztuki ludowej z elementami ekspresjonistycznymi. Projekt Pawilonu Polskiego jego autorstwa na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w roku 1925 otrzymał złoty medal w dziedzinie architektury. Jego prace znajdują się między innymi w Muzeach Narodowych w Krakowie i Warszawie.

10 listopada 1928 r. został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski za działalność artystyczną, a 10 listopada 1938 Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski za zasługi na polu sztuki i pracy społecznej.

Zmarł w Warszawie 27 lipca 1947 roku. Został pochowany na warszawskich Starych Powązkach w Alei Zasłużonych, razem z bratem Stanisławem Czajkowskim.