Józef Pasternak

Sprawiedliwy sędzia – tak najczęściej określano Józefa Pasternaka, wybitnego znawcę prawa w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, jednego z najważniejszych twórców ustawy scaleniowej, człowieka o nieposzlakowanej opinii i niezłomnej postawie moralnej. Urodził się 22 marca 1894 r. w Bohorodczanach (miasteczko w ówczesnym województwie stanisławowoskim). Jego rodzice utrzymywali się z 3-morgowego (2 ha) gospodarstwa i warsztatu rzemieślniczego. Po ukończeniu szkoły podjął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu we Lwowie, jednak przerwał je wybuch I wojny światowej. Józef Pasternak walczył w niej w szeregach Legionów Polskich. W 1915 roku dostał się do niewoli rosyjskiej, w której przebywał do końca wojny. Po zakończeniu działań wojennych kontynuował studia pracując jednocześnie (od 1920 r.) w Zakładzie Pensyjnym dla funkcjonariuszy prywatnych we Lwowie (mianem funkcjonariuszy prywatnych określano samoistnych mniejszych przedsiębiorców lub osoby pracujące w tak zwanych zawodach wolnych, obojga płci). W roku 1921 ukończył studia z tytułem doktora praw. Rok później ukończył kurs dla abiturientów szkół wyższych Akademii Handlowej we Lwowie. W roku 1922 rozpoczął pracę w Ministerstwie Pracy i Opieki społecznej w Warszawie, w Departamencie Ubezpieczeń Społecznych. W ramach swoich obowiązków służbowych opracował projekt jednolitego uregulowania prawnego ubezpieczenia emerytalnego dla pracowników umysłowych. Jego projekt, pozytywnie zaopiniowany przez odpowiednie instytucje i organizacje oraz Radę Prawniczą, stał się podstawą Rozporządzenia Prezydenta RP o ubezpieczeniu emerytalnym pracowników umysłowych wydanego 24 listopada 1927 r. W maju 1929 roku został dyrektorem Związku Zakładów Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych. W czasie sprawowania tej funkcji brał czynny udział w pracach nad projektem ustawy scaleniowej. Kierował pracami komisji przygotowującej przepisy wykonawcze do tej ustawy. Ponieważ ustawa wprowadzała nowy rodzaj ubezpieczenia (ubezpieczenie emerytalne robotników), konieczne było przeszkolenie personelu przyszłego Zakładu Ubezpieczenia Emerytalnego Robotników. Szkolenia te przygotowywał i prowadził Józef Pasternak. Po wejściu w życie ustawy scaleniowej Związek Zakładów Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych został rozwiązany, a Józef Pasternak objął stanowisko dyrektora nowo utworzonego Zakładu Ubezpieczenia Emerytalnego Robotników. W roku 1935 dr Pasternak był uczestnikiem polskiej delegacji w Berlinie, która omawiała propozycje zmian polsko-niemieckiej umowy z zakresu ubezpieczeń społecznych. 1 stycznia 1935 r. Józef Pasternak otrzymał stanowisko dyrektora działu świadczeń rentowych w Centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Jak wspomina Roman Garlicki, wybitny znawca ubezpieczeń społecznych, autor wielu publikacji z tej dziedziny, współautor przepisów wykonawczych do ustawy scaleniowej, w ZUS naczelnik Wydziału Świadczeń Emerytalnych i na Wypadek Braku Pracy Pracowników Umysłowych, do 1937 r., sędzia Trybunału Ubezpieczeń Społecznych, Józef Pasternak wprowadził zwyczaj cotygodniowego komisyjnego omawiania wszystkich wątpliwych spraw, dotyczących przyznawania świadczeń, w gronie kierowników wydziałów i lekarzy orzeczników. Mieli oni ogromne zaufanie do dyrektora jako „sędziego sprawiedliwego”, który podejmie decyzję najbardziej zgodną z przepisami prawa i poczuciem sprawiedliwości społecznej. „Dzięki temu wykształcił się wówczas typ pracownika ubezpieczeń społecznych o wysokiej etyce zawodowej i poczuciu odpowiedzialności za ten ważny dział pracy społecznej. Tylko dzięki istnieniu dużej grupy pracowników o wysokim standardzie fachowości i etyki zawodowej możliwe było szybkie uruchomienie działalności świadczeniowej i jego oddziałów po wyzwoleniu” – pisał Roman Garlicki. Przez cały okres okupacji dyrektor Józef Pasternak kierował działem świadczeń rentowych stając się niekwestionowanym kierownikiem polskiego tajnego kierownictwa ZUS, które ustalało zasady współpracy z niemieckimi komisarzami. Przyznawanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego zostało przez Niemców bardzo ograniczone. Jednak polscy pracownicy instytucji ubezpieczeniowych bardzo często działali na korzyść obywateli polskich wypłacając im wyższe świadczenia, niż zalecane przez władze okupacyjne lub przyznając fikcyjny status rencisty, który chronił np. przed wywiezieniem na przymusowe roboty lub kamuflował działalność konspiracyjną. Decyzję przyznającą świadczenia bądź status rencisty podejmował zawsze niemiecki komisarz instytucji ubezpieczeniowej, jednak skrócony opis sprawy wraz z wnioskiem przygotowywany był przez polskich kierowników działów świadczeń. Józef Pasternak kierował także tajną działalnością, w ramach której m. in. były zbierane i rozdzielane fundusze na pomoc dla ukrywających się Polaków, również pochodzenia żydowskiego. Po klęsce Powstania Warszawskiego większość pracowników ZUS ewakuowała się do Krakowa. W tej grupie znajdował się także Józef Pasternak. Tam też, we wrześniu 1945 r., przybył przedstawiciel rządu lubelskiego i formalnie zatwierdził objęcie przez Józefa Pasternaka funkcji Naczelnego Dyrektora ZUS. Funkcję tę pełnił do 1 marca 1948 r, kiedy to został powołany na stanowisko zastępcy rzecznika interesu publicznego. W lutym 1951 r. objął stanowisko sędziego Trybunału Ubezpieczeń Społecznych. W tym czasie został też członkiem zespołu opracowującego nowe przepisy emerytalne. Weszły one w życie, w formie dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, 25 czerwca 1954 r. O jego postawie życiowej świadczy fakt, że po przejściu do sądownictwa opuścił duże, służbowe mieszkanie w bloku zajmowanym przez członków dyrekcji ZUS przy ul. Belwederskiej i przeniósł się do skromnego, dwupokojowego mieszkania przy ul. Filtrowej w Warszawie. Józef Pasternak przeszedł na emeryturę 1 czerwca 1964 r. W uznaniu zasług został odznaczony: Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta (w okresie międzywojennym) oraz Złotym Krzyżem Zasługi i Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (po wojnie).