Maria Przybyłko-Potocka

Aktorka, reżyser i dyrektor teatru.

Urodzona ponad 150 lat temu artystka należała do grona czołowych aktorek polskich swojego pokolenia. Miała bogaty repertuar sceniczny, jednak z uwagi na skutki choroby strun głosowych i charakterystyczny tembr głosu, częściej obsadzano ją w rolach sztuk współczesnych. Najlepsze role - ponad 60 - stworzyła w Teatrze Polskim pod dyrekcją Arnolda Szyfmana.

Szyfman stworzył tę scenę właśnie dla niej. Zakochany do szaleństwa młody literat - z wykształcenia doktor filozofii – obiecał to pięknej gwieździe warszawskiego Teatru Rozmaitości - podczas wspólnego pobytu z Zakopanem. Dziesięć miesięcy później - zyskawszy zaufanie wielu znakomitych osobistości, pozyskał też odpowiednie środki i w ciągu 10  miesięcy doprowadził do wybudowania Teatru Polskiego - jednego z najnowocześniejszych w Europie.

Maria Przybyłko-Potocka występowała wraz z tuzami sceny polskiej sceny: Kazimierzem Junosza-Stępowskim, Józefem Węgrzynem, Aleksandrem Zelwerowiczem czy Juliuszem Osterwą. Podczas II wojny światowej aktorka mieszkała na warszawskim Mokotowie. Wybuch powstania zastał ją w kamienicy u zbiegu Alei Niepodległości i ulicy Różanej. Podobnie jak wielu innych artystów – mimo toczących się walk – nie porzuciła aktorstwa. Na początku września 1944 miała wystąpić w powstańczym przedstawieniu „Warszawianki” Stanisława Wyspiańskiego. W czasie Powstania artystka oddała swoje kosztowności z przeznaczeniem na zakup broni.

30 sierpnia 1944 - w następstwie pobliskiej eksplozji – została we własnym mieszkaniu przygnieciona drzwiami wyrwanymi z zawiasów. Obrażenia okazały się śmiertelne, po kilku godzinach zmarła w szpitalu wojskowym. Została pochowana w mogile powstańczej na podwórku przy ul. Odyńca, są też relacje, że została pochowana w Parku Dreszera.

Według jednego z przekazów w zbiorowej mogile odnalazł ją - po roku poszukiwań - Arnold Szyfman. Spoczywała razem z innymi ofiarami z Pułku Baszta. Po wojnie zwłoki Marii Przybyłko-Potockiej ekshumowano. 29 października 1946 roku, odbył się ponowny, państwowy pochówek aktorki w Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach. Wydarzenie to zostało sfilmowane i jest dostępne w archiwach Polskiej Kroniki Filmowej (PKF38/26).