Michał Walicki

Był historykiem sztuki, wykładowcą Akademii Sztuk Pięknych, profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, wicedyrektorem Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Uczestnik ruchu oporu, tajnego nauczania uniwersyteckiego, akcji rewindykacyjnej dóbr kultury.

Michał Marian Walicki urodził się 8 sierpnia 1904 roku w Petersburgu. Był synem lekarza stomatologa Leona Walickiego i Marii z domu Manteuffel, pochodzącej ze spolonizowanej gałęzi niemieckiego rodu mieszkającego w Inflantach. Ojciec Leona, a dziadek Michała Ludwik, został zesłany na Syberię za udział w powstaniu styczniowym i po amnestii osiadł w Rosji. Po wybuchu rewolucji bolszewickiej rodzina Walickich przeniosła się do Warszawy, gdzie Michał w latach 1924-1929 skończył studia na kierunku historii sztuki na Uniwersytecie Warszawskim. Łączył je z pracą sekretarza, a następnie zastępcy konserwatora na okręg warszawski i białostocki w Urzędzie Wojewódzkim w Warszawie. W 1929 r. uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie Warszawskim, na podstawie pracy o malowidłach ściennych w kaplicy Trójcy Świętej na zamku w Lublinie, napisanej pod kierunkiem prof. Zygmunta Batowskiego. Zaraz po doktoracie został zatrudniony w Zakładzie Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej, gdzie pracował do 1936 roku. W 1930 roku rozpoczął wykłady z historii sztuki w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, które prowadził do wybuchu II wojny światowej W roku 1933 habilitował się na podstawie pracy o rozwoju stylowym malarstwa tablicowego w Polsce, wydanej w języku niemieckim. W 1934 r. został docentem na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1936 r. rozpoczął pracę w Muzeum Narodowym w Warszawie, gdzie był zatrudniony do 1941 r. na stanowisku kustosza działu sztuki średniowiecznej i malarstwa obcego. W początkach II wojny światowej Walicki ratował zabytki Warszawy, a w szczególności eksponaty z Zamku Królewskiego, przewożąc je do Muzeum Narodowego. Prowadził tajne nauczanie i brał udział w konspiracji jako żołnierz Związku Walki Zbrojnej pod pseudonimami „Łubin”, „Puławski” i „Hubert”. Był współorganizatorem Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK i wiceszefem jej referatu 999, czyli komórki zajmującej się antykomunistycznym kontrwywiadem. Po klęsce Powstania Warszawskiego pracował przy pakowaniu i wysyłce dzieł sztuki z Muzeum Narodowego, co później miał wykorzystać w działaniach rewindykacyjnych. Po wyzwoleniu kierował zespołem ratującym i zabezpieczającym zabytki Gdańska i Pomorza. Wkrótce podjął wykłady na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, a na przełomie 1946 i 1947 r. rozpatrywano jego kandydaturę na stanowisko profesora w Instytucie Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W kwietniu 1947 r. został mianowany profesorem nadzwyczajnym historii sztuki średniowiecznej w Krakowie, ale już w czerwcu wrócił na Uniwersytet Warszawski, gdzie pracował do 30 I 1949 r., kiedy to został bezpodstawnie aresztowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Postawiono mu fałszywy zarzut współpracy z okupantem i na tej podstawie – dopiero w październiku 1952 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie skazał go na 5 lat więzienia. Wyszedł na wolność we wrześniu 1953 r., po czterech latach więzienia. W 1953 r. Rada Państwa wydała akt łaski i Walicki został zrehabilitowany. Do pracy naukowej wrócił dzięki dyrektorowi Państwowego Instytutu Sztuki Juliuszowi Starzyńskiemu, który zatrudnił go na stanowisku kierownika Sekcji Historii Sztuki Dawnej Zakładu Historii i Teorii Sztuk Plastycznych14. W 1956 r. założył tu Pracownię Problemową Sztuki Okresu Wczesnego Feudalizmu, przekształconą w Korpus Zabytków Sztuki Romańskiej i Wczesnogotyckiej w Polsce. Jednak pobyt w więzieniu sprawił, że jego zdrowie zostało poważnie nadszarpnięte, co doprowadziło do przedwczesnej śmierci tego zasłużonego badacza sztuki polskiej. Michał Walicki zmarł w Warszawie 22 sierpnia 1966 roku. Michał Walicki był wytrawnym znawcą siedemnastowiecznego malarstwa holenderskiego i polskiego malarstwa gotyckiego, był autorem, współautorem i inicjatorem wielu wydawnictw poświęconych malarstwu polskiemu i obcemu.
W 1936 r. otrzymał Złoty Krzyż Zasługi, a w 1947 r. został odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski. Pierwszą żoną Michała Walickiego w latach 1927-1935 była Anna Chmielewska z domu Szlachcińska, ur. w 1905 r., zm. w 1981 r. – pedagog społeczna. Mieli syna Andrzeja, ur. w 1930 r., zm. w 2020 r. historyka filozofii. Drugą żoną Michała Walickiego była Helena Cygańska-Walicka, ur. w 1913 r. polska malarka i ilustratorka książek, absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, uczennica prof. Jana Cybisa. Jej prace są bogate w efekty czysto malarskie, kolorystyczne i fakturowe. Tworzyła martwe natury, portrety i pejzaże. Artystka zmarła 28 maja 1989 r. i została pochowana w grobie męża Michala Walickiego w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki. Nagrobek Michała Walickiego jest sto trzeci w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Wg ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, Rząd 1, miejsce 148. Nagrobek Michała Walickiego składa się z dwóch elementów:

• pionowej płyty z piaskowca przylegającej do tylnej ściany katakumb. Na jej gładko wypolerowanej płaszczyźnie został umieszczony duży medalion wykonany pierwotnie z brązu przedstawiający głowę Walickiego w lewym profilu. Medalion pozbawiony zbędnych szczegółów doskonale oddawał podobieństwo fizyczne do modela. Autorem medalionu był Jerzy Jarnuszkiewicz. Niestety, medalion z brązu został skradziony, a obecnie zastąpiono go nowym, identycznym, wykonanym z tworzywa sztucznego (ceramika),
• na płycie nagrobnej widnieje inskrypcja (z błędnym rokiem urodzenia, powinien być 1904): MICHAŁ WALICKI HISTORYK SZTUKI 1901 + 1966

Na nagrobku znajduje się również tabliczka tymczasowa (leży na płycie nagrobka) o treści:

Ś.P. HELENA CYGAŃSKA WALICKA MALARKA ZM. 28.V.1989 R.

Między pionową ścianą a nagrobkiem ustawiona jest metalowa ławeczka i ceramiczna donica.