Stanisław Bretsznajder

Był chemikiem, profesorem Politechniki Warszawskiej, twórcą metody otrzymywania aluminium z glinu, inicjatorem badań i nauczania w zakresie inżynierii reakcji chemicznych, dyrektorem naukowym instytutów chemicznych, członkiem Polskiej Akademii Nauk.

Stanisław Bretsznajder urodził się 19 lipca 1907 roku w Mikołajowie nad Morzem Czarnym na Ukrainie. Był synem Romualda, inżyniera kolejowego, i Zofii z Bretsznajderów. Ukończył gimnazjum matematyczno-przyrodnicze im. T. Chałubińskiego w Radomiu. Jeszcze w czasie nauki w gimnazjum, w okresie 1923–1925, podjął pracę w Miejskim Laboratorium Analitycznym. Następnie, w 1926 r., rozpoczął studia na Wydziale Chemicznym Politechniki Warszawskiej. W 1930 roku uzyskał dyplom inżyniera chemika.

W 1931 r. wyjechał do Wiednia, aby uzupełnić swoje studia w zakresie elektrochemii technicznej, oraz odbył staż fabryczny w firmie Crebs w Berlinie. Po powrocie do Polski, pod koniec 1931 r., rozpoczął pracę na Politechnice Warszawskiej jako starszy asystent w Zakładzie Technologii Chemicznej Nieorganicznej. W 1933 roku uzyskał stopień doktora nauk technicznych, broniąc rozprawy o dysocjacji termicznej węglanów, a w roku 1936 habilitował się na podstawie wyników prac nad otrzymywaniem glinu metalicznego z rud krajowych i został mianowany docentem. Pracował w Katedrze Wielkiego Przemysłu Nieorganicznego, kierowanej przez prof. J. Zawadzkiego, gdzie wykładał technologię cementu i materiałów wiążących. Ministerstwo Spraw Wojskowych zainteresowało się podjęciem produkcji przemysłowej tlenku glinu, ale wybuch wojny uniemożliwił te plany.

W czasie okupacji, od lutego 1940 r. do lipca 1944 r., pracował jako kierownik techniczny produkcji odczynników chemicznych w firmie J. Tobis w Warszawie. Współpracował z Armią Krajową, wykorzystując swoją wiedzę w zakresie produkcji materiałów wybuchowych, wykorzystywanych w akcjach sabotażowych – miał pseudonim „Chemik”. Po wybuchu Powstania Warszawskiego znalazł się w obozie przejściowym w Pruszkowie, następnie w Komorowie, a od października 1944 r. przebywał w Pieskowej Skale koło Krakowa.

Po zakończeniu wojny zamieszkał na Śląsku. W latach 1945–1949 pracował na Politechnice Śląskiej w Gliwicach jako kierownik Katedry Wielkiego Przemysłu Nieorganicznego. W 1946 r. został profesorem nadzwyczajnym technologii chemicznej nieorganicznej. W kolejnych latach (1948–1949) był dziekanem Wydziału Chemicznego. W tym okresie pracował także w Państwowych Zakładach Syntezy Chemicznej w Oświęcimiu na stanowisku doradcy dyrekcji i kierownika naukowego odbudowy.

Od 1949 r. został przeniesiony na Wydział Chemiczny Politechniki Warszawskiej. Objął tam Katedrę Inżynierii Chemicznej II, przemianowaną następnie na Katedrę Projektowania Technologicznego. W latach 1951–1952 był dziekanem Wydziału Chemicznego. Pod koniec grudnia 1955 r. otrzymał nominację na profesora zwyczajnego.

Równocześnie z pracą na uczelni, w latach 1949–1952 był zatrudniony w Głównym Instytucie Chemii Przemysłowej w Warszawie na stanowisku dyrektora naukowego. Następnie przeniósł się do Instytutu Chemii Fizycznej Polskiej Akademii Nauk, gdzie również objął stanowisko dyrektora naukowego (1960–1965) i kierował Zakładem Fizyko-Chemicznych Podstaw Technologii.

Stanisław Bretsznajder był autorem dwóch książek, które nadal są podstawą projektowania technologicznego: Zagadnienia projektowania procesów przemysłu chemicznego. Matematyczne i matematyczno-fizyczne metody projektowania oraz Własności cieczy i gazów, którą w 1971 r. przetłumaczono na język angielski. Przetłumaczył z języka rosyjskiego książkę K. M. Maliny pt. Technologia kwasu siarkowego. Opublikował, samodzielnie lub razem ze współpracownikami, ponad 170 artykułów naukowych i 17 monografii. Ogłaszał je przede wszystkim w „Rocznikach Chemii” (1930–1961) i w „Przemyśle Chemicznym” (1938–1967).

Był autorem lub współautorem 36 patentów. Pierwsze prace obejmowały zagadnienia dysocjacji termicznej ciał stałych, teorię tworzenia się zarodków nowej fazy, statykę i kinetykę reakcji topochemicznych. Pasją jego życia był proces otrzymywania metalicznego tlenku glinu i związków glinu z glin i innych surowców krajowych. Niestety, jego największe dzieło – oryginalna kwasowa metoda wytwarzania hutniczego tlenku glinowego i siarczanu glinowego, zwana metodą Bretsznajdera, sprawdzona w przemysłowym zakładzie doświadczalnym w Luboniu k. Poznania – nie doczekała się pełnej realizacji przemysłowej. Za pracę tę została jednak w 1968 roku przyznana zespołowa Nagroda Państwowa I stopnia, z tym że dla profesora Bretsznajdera była to nagroda pośmiertna.

Oprócz prowadzenia badań technologicznych Stanisław Bretsznajder kierował pracami z zakresu inżynierii chemicznej. Zajmowała go absorpcja w kolumnie pulsacyjnej, modelowanie procesów wymiany, oznaczanie współczynników dyfuzji, wnikanie ciepła, przewodnictwo cieplne. Z innych ważnych przemysłowo prac profesora należy wymienić otrzymywanie siarki rafinowanej z rud tarnobrzeskich metodą ekstrakcyjną oraz badania nad utylizacją dwutlenku siarki z rozcieńczonych gazów odlotowych metodą katalizy roztworowej.

Oprócz pracy naukowej i zawodowej Stanisław Bretsznajder pełnił różnego rodzaju funkcje w radach i komitetach naukowych. Był przewodniczącym Komitetu Nauk Chemicznych PAN oraz członkiem: Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów PRL (KERM), Rady Naukowo-Technicznej przy Ministerstwie Przemysłu Chemicznego, Komitetu ds. Techniki przy Urzędzie Rady Ministrów. Był członkiem rad naukowych w Instytucie Chemii Fizycznej PAN, Instytucie Chemii Ogólnej i Instytucie Materiałów Wiążących. W roku 1954 został członkiem korespondentem, a w 1961 – członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk.

Za swoje naukowe osiągnięcia otrzymał m.in. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, nagrodę ministra szkolnictwa wyższego I stopnia, nagrodę ministra przemysłu chemicznego oraz nagrodę specjalną „Mistrza Techniki”.

Profesor Stanisław Bretsznajder zmarł po długiej chorobie 14 kwietnia 1967 roku w Warszawie. Został pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Stare Powązki. Nagrobek Stanisława Bretsznajdera jest pięćdziesiąty w rzędzie nagrobków Alei Zasłużonych, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku. Według dokumentacji Kancelarii Cmentarza Stare Powązki jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 73.

W grobie Stanisława Bretsznajdera pochowana jest również jego żona: IRENA BRETSZNAJDER, urodzona 8 maja 1901 r., zmarła 1 marca 1984 r.

Nagrobek jest wykonany z ciemnego granitu. Pionową tablicę inskrypcyjną stanowi sześć granitowych płyt przytwierdzonych do muru o łącznej wysokości 500 cm. Na wykonanej w ten sposób tablicy znajdują się dwie inskrypcje:

STANISŁAW BRETSZNAJDER WYBITNY CHEMIK TECHNOLOG PROFESOR ZWYCZAJNY POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ CZŁONEK RZECZYWISTY POLSKIEJ AKADEMII NAUK UR. 19.VII.1907 – ZM. 14.IV.1967

IRENA BRETSZNAJDER I VOTO KRZEMIŃSKA UR. 8.V.1901 – ZM. 1.III.1984

Na płycie nagrobnej umieszczony jest granitowy krzyż o wysokości 107 cm.