Stefan Pieńkowski

Był fizykiem, profesorem Uniwersytetu Warszawskiego, czterokrotnie jego rektorem, twórcą i kierownikiem Instytutu Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego, współtwórcą i pierwszym dyrektorem Instytutu Fizyki Polskiej Akademii Nauk. Współzałożyciel i prezes Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Członek Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Kierownik Działu Nauki i Szkół Wyższych Delegatury Rządu w czasie okupacji. Działacz światowego ruchu obrońców pokoju.

Stefan Pieńkowski urodził się 28 lipca 1883 r. w Młynowie, powiat łęczycki. Jego rodzice – Andrzej, mechanik w cukrowni, i Antonina z d. Słonimska. W 1902 ukończył prywatne gimnazjum J. Pankiewicza w Warszawie. Następnie, przez dwa lata pracował zarobkowo, a w 1904 r. wyjechał na studia elektrotechniczne w École Polytechnique w Liège we Francji. W 1907 roku zmienił wydział, przenosząc się na fizykę na wydziale matematyczno-fizycznym uniwersytetu w tym mieście.

W roku 1911 uzyskał z odznaczeniem tytuł doktora nauk fizycznych i matematycznych. Jego rozprawa doktorska nosiła tytuł Sur la tension électrostatique („O napięciu elektrostatycznym”). W latach 1911–1912 specjalizował się w spektroskopii i luminescencji na Uniwersytecie w Heidelbergu. Wrócił do Liège i tam wykładał fizykę teoretyczną, matematyczną i doświadczalną na tamtejszej Politechnice. W roku 1914 został powołany na stanowisko zastępcy profesora Uniwersytetu w Liège, jednak podczas okupacji Belgii przez Niemców uczył w miejskiej szkole średniej. Po wojnie, w 1918 r. powrócił do wykładów na ponownie otwartym Uniwersytecie.

W roku 1919 nie przyjął propozycji objęcia katedry w École Supérieure des Mines w Mons, ale wrócił do Polski, gdzie objął kierownictwo Zakładu Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Warszawskiego. Dzięki swojej determinacji udało mu się doprowadzić do wykończenia siedziby Zakładu i urządzenia w nim laboratoriów i sal wykładowych. W dniu 31 stycznia 1921 r. nastąpiło uroczyste otwarcie gmachu Zakładu Fizyki Doświadczalnej UW przy ul. Hożej 69, który miał się stać wkrótce stolicą fizyki w Polsce. Wkrótce Zakład miał już osiągnięcia przyjmowane z uznaniem w świecie. Wyrazem tego stało się przyznanie mu przez Fundację Rockefellera dotacji w wysokości 50 tys. dolarów na zakup aparatury. Ta na owe czasy znaczna suma umożliwiła wyposażenie Zakładu Fizyki Doświadczalnej w najwyższej klasy aparaturę. Jednocześnie Stefan Pieńkowski zdobył z ówczesnego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego fundusze na dobudowanie w 1932 nowego, wschodniego skrzydła gmachu przy ul. Hożej 69, co powiększyło niemal dwukrotnie powierzchnię laboratoriów. Prace doświadczalne prowadził głównie nad zjawiskiem fotoluminescencji, nad zjawiskiem Ramana (polegającym na tym, że przy rozproszeniu wiązki światła w widmie rozproszonym występują, obok fotonów o takiej samej energii, fotony (około 1 na 10⁷) o zmienionej energii), zastosowaniami promieni X do analizy strukturalnej i promieniotwórczością. Ogromną zasługą profesora Pieńkowskiego było stworzenie warszawskiej szkoły fizyki doświadczalnej, w której rozwijano wszystkie kierunki badań i z której wyszło kilkudziesięciu późniejszych profesorów fizyki wyższych uczelni.

W maju 1936 r. Stefan Pieńkowski zorganizował na Hożej I Międzynarodowy Kongres Luminescencji. W tej prestiżowej konferencji wzięło udział 149 uczestników z Belgii, Francji, Jugosławii, Łotwy, Niemiec, Rumunii, USA i Polski. W tamtych czasach kongresy międzynarodowe były jeszcze rzadkością. Liczba uczestników miała być większa, ale część zaproszonych nie przybyła, np. uczeni sowieccy nie uzyskali zgody swych władz na udział w konferencji. Goście zagraniczni opisywali wtedy Zakład Fizyki Doświadczalnej przy Hożej jako jeden z najlepszych ośrodków na świecie.

Niestety, już na początku okupacji Niemcy wywieźli niemal całą aparaturę i bogate zbiory biblioteczne, pozostawili tylko nieliczne przyrządy w osobistej pracowni Pieńkowskiego, który ostro przeciwstawiał się grabieży, przywołując dyplom doktora honoris causa otrzymany cztery lata wcześniej z uniwersytetu w Heidelbergu. Nie odniosło to żadnego skutku. W budynku zostały rozmieszczone różne instytucje niemieckie. W celu zabezpieczenia resztek aparatury i uratowania punktu oparcia na Hożej dla wybranych pracowników, Pieńkowski utworzył Zakład Pomiarów Fizycznych, w którym wykonywano badania usługowe dla instytucji komunalnych, np. badania czystości wody wiślanej. Była to zasłona dla namiastki pracy naukowej, jaką stanowiły cotygodniowe tajne seminaria, na których referowano zdobywane przez profesora artykuły z zagranicznych czasopism fizycznych. Ostatecznie jednak w 1943 cały budynek zajęli Niemcy i przebudowali jego wnętrza.

Stefan Pieńkowski wywarł wielki wpływ na całą fizykę polską, zwłaszcza na Uniwersytecie Warszawskim, którego był profesorem od roku 1919, rektorem w latach 1925–1926, 1933–1936, 1945–47 i na Tajnym Uniwersytecie w czasie okupacji. Od 1941 r. stał na czele konspiracyjnego Wydziału Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a od roku 1952 członkiem Polskiej Akademii Nauk, współzałożycielem i wieloletnim prezesem Polskiego Towarzystwa Fizycznego. Autor znanego podręcznika „Fizyka Doświadczalna”.

Po zakończeniu wojny Stefan Pieńkowski z niesłabnącą energią doprowadził do odbudowy fizyki na Hożej, tak że już w końcu 1945 mogły się tam rozpocząć zajęcia dla studentów UW. Został wtedy ponownie wybrany na rektora uczelni i dźwigał z gruzów UW. Ośrodek fizyki na Hożej został rozbudowany i przekształcony w Instytut Fizyki Doświadczalnej, którym Pieńkowski kierował do końca życia.

W grudniu 1945 r. otrzymał tytuł doktora honoris causa Sorbony, w roku 1946 razem z prof. Andrzejem Sołtanem obserwował eksperymentalne wybuchy bomb atomowych na atolu Bikini. W 1953 został dyrektorem nowo stworzonego Instytutu Fizyki PAN. Był jednym z założycieli Polskiego Towarzystwa Fizycznego, a także założycielem (1950) i pierwszym redaktorem naczelnym „Postępów Fizyki”.

Za osiągnięcia na polu nauki wielokrotnie otrzymywał najwyższe odznaczenia państwowe, m.in. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (dwukrotnie: w 1936 r. oraz pośmiertnie w 1953 r.), Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (dwukrotnie: w 1925 r. i w 1951 r.), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (w 1946 r.).

Był mężem Marii z Kokoczyńskich (ur. w 1886 r., zm. w 1974 r.).

Stefan Pieńkowski zmarł 20 listopada 1953 r. w Warszawie. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki.

Nagrobek Stefana Pieńkowskiego jest trzydziesty pierwszy w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku.

Wg ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, Rząd 1, miejsce 42, 43.

Na ścianie na murze przytwierdzone są granitowe płyty pionowe, u góry znajduje się metalowy medalion z portretem zmarłego, a niżej inskrypcje:

Ś.P. STEFAN PIEŃKOWSKI 1883 – 1953 WIELKI FIZYK WIELOKROTNY REKTOR I ODNOWICIEL UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO BUDOWNICZY NAUKI POLSKIEJ WIERNY SYN OJCZYZNY

Ś.P. MARIA Z KOKOCZYŃSKICH PIEŃKOWSKA ŻONA I WIERNY PRZYJACIEL STEFANA PIEŃKOWSKIEGO 1886 – 1974

oraz na płycie granitowego nagrobka piękna sentencja:

PRACA NAUKA PRAWDA