Wilam Horzyca

Był literatem, reżyserem, pedagogiem, dyrektorem teatrów Warszawy (Narodowy), Lwowa, Katowic, Poznania, Wrocławia, wprowadził na sceny m.in. dzieła Norwida, Kasprowicza, współtwórca stylu polskiego teatru monumentalnego.

Wilam Horzyca, właściwie Wilhelm Henryk Hořitza, urodził się 28 lutego 1889 r. we Lwowie. Rodzina Horzycy wywodziła się z Czech. Był synem Edwarda i Klementyny Drosen. Edukację rozpoczął we Lwowie i Stryju. W 1908 zdał maturę i rozpoczął studia na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie studiował germanistykę, filologię klasyczną i historię sztuki. W 1914 zaciągnął się do Legionów Polskich.

W roku 1916 ożenił się ze Stanisławą Gozdecką.

W latach 1917–1918 pracował jako nauczyciel języka niemieckiego w gimnazjum. W 1918 roku przeniósł się do Warszawy, odbywał tam służbę wojskową w Departamencie Gospodarczym Ministerstwa Spraw Wojskowych. W 1921 roku opuścił wojsko w stopniu kapitana. Od lat 20. XX w. pracował także jako pedagog. W okresie od 1922 do 1931 roku wykładał historię dramatu i teatru powszechnego w Państwowej Szkole Dramatycznej (od 1923 roku na Oddziale Dramatycznym Konserwatorium Muzycznego). W 1929 roku został dyrektorem tej szkoły.

W 1920 wszedł w skład grupy poetyckiej Skamander. Był redaktorem pisma „Skamander” i autorem manifestu grupy. W 1921 wraz z Jarosławem Iwaszkiewiczem kierował teatrem eksperymentalnym Elsynor. W latach 1922–1931 wykładał historię dramatu i teatru powszechnego w Państwowej Szkole Dramatycznej, której w 1929 został dyrektorem.

W latach 1924–1926 związany z Teatrem im. Wojciecha Bogusławskiego w Warszawie, w 1925 kierował tą sceną wspólnie z Leonem Schillerem i Aleksandrem Zelwerowiczem. Był dyrektorem Teatrów Miejskich we Lwowie (1931–1937), scen dramatyczno-komediowych: Wielkiej i Rozmaitości Teatru Wielkiego we Lwowie (1930–1936). Redagował miesięcznik „Droga” (1928–1937), „Scena Lwowska” (1932–1937), „Pion” (1937–1939). Miał swój udział w kształtowaniu się „stylu monumentalnego” polskiego teatru, którego głównym inspiratorem i przedstawicielem był Leon Schiller.

W latach 1930–1935 był posłem na Sejm z ramienia Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem (BBWR), zapraszał do współpracy Schillera posądzanego o lewicowe poglądy. W roku 1936 wypożyczył salę teatralną Zjazdowi Pracowników Kultury, będącemu największą manifestacją lewicy literackiej i artystycznej w międzywojennej Polsce. Dzięki Leonowi Schillerowi oraz Horzycy scena lwowska stanęła w rzędzie pierwszych teatrów w Polsce. W 1936 r. zamieszkał w Warszawie.

Na początku II wojny światowej przebywał we Lwowie. Podczas okupacji niemieckiej, od 1940 roku pracował jako tłumacz w Zarządzie Miejskim w Warszawie, wykładał historię literatury na tajnych kursach, wraz z Ferdynandem Goetlem redagował miesięcznik „Nurt”, pismo poświęcone kulturze polskiej (1943–1944). W roku 1945 organizował teatr w Katowicach w powojennej Polsce. Od marca do września 1945 był jego dyrektorem.

Od 1945 roku do 1959 r. był dyrektorem wielu teatrów w kraju. Były to m.in.: Teatr Ziemi Pomorskiej w Toruniu w latach 1945–1948. W tym teatrze zrealizował prawie wszystkie swoje najwybitniejsze przedstawienia, m.in. „Sen nocy letniej” (1946), „Romea i Julię” Szekspira (1947), „Życie snem” Calderona (1947), „Wesele” Wyspiańskiego (1947). Wokół jego teatru skupiało się wówczas całe życie kulturalne Torunia;

Teatr w Bydgoszczy w latach 1947–1948; Teatr Polski w Poznaniu w latach 1948–1951. W 1951 roku pod naciskiem władz, którym nie podobał się poetycki charakter jego teatru, musiał opuścić Poznań;

Teatr Narodowy w Warszawie, od roku 1951 do 1952 był zastępcą dyrektora i reżyserem Teatru, a od 1 października 1957 r. aż do końca życia był dyrektorem tego teatru. Na warszawskiej scenie proponował ambitny repertuar. Powtórzył dwa przygotowane wcześniej na innych scenach spektakle. Była to „Fedra” Racine’a (1957) oraz „Za kulisami” Norwida, wystawił „Wyzwolenie” Wyspiańskiego (1958) i „Księcia Homburgu” Heinricha Kleista (1958). Już w czasie pracy nad spektaklem „Za kulisami” na podstawie Norwida Horzyca był poważnie chory. Premiera tego spektaklu odbyła się 14 marca, już po śmierci Horzycy.;

Teatr Dramatyczny we Wrocławiu, w latach 1952–1955;

a od 1955 do 1957 był reżyserem Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie.

Wilam Horzyca zmarł 2 marca 1959 roku w Warszawie. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki.

Nagrobek Wilama Horzycy jest sześćdziesiątym szóstym w rzędzie nagrobków Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 r.

Według ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsce 95.

Razem z Wilamem Horzycą jest pochowana jego żona Stanisława Horzycowa.

Nagrobek Horzycy jest wykonany z piaskowca. Arkadowa wnęka za pomnikiem jest wyłożona do ¾ płytami z piaskowca, które tworzą tło dla pionowej płyty nagrobnej. Na tej płycie widnieje inskrypcja:

Ś.P.

WILAM

HORZYCA

LITERAT DRAMATURG REŻYSER

REDAKTOR „DROGI” „PIONU” I KON SPIRACYJNEGO PISMA „NURT”

WSPÓŁZAŁOŻYCIEL „PRO ARTE”

I „SKAMANDRA”. DYR. TEATRU

WE LWOWIE. NARODOWEGO W

WARSZAWIE. TEATRU „BOGUSŁAW SKIEGO” TEATRU IM. „WYSPIAŃSKIE

GO” W KATOWICACH. TEATRÓW

ZIEMI POMORSKIEJ. TEATRÓW

POZNAŃSKICH. TEATRÓW WROC ŁAWSKICH. DYR. PAŃSTWOWEJ

SZKOŁY DRAMATYCZNEJ

UR. 28 LUTEGO 1889 WE LWOWIE

ZMARŁ W W-WIE 2 MARCA 1959

Pod inskrypcją umieszczone jest wyrzeźbione w piaskowcu popiersie Horzycy. Niżej, pod popiersiem inskrypcja:

STANISŁAWA

HORZYCOWA

Z GOZDECKICH

UR. 14 MAJA 1892 W ŻURAWNIE

ZMARŁA 2 GRUDNIA 1978

Autorem nagrobka był Leon Machowski.