Wojciech Jastrzębowski

Był plastykiem, profesorem Akademii Sztuk Pięknych, współzałożycielem „Ładu”, współtwórcą i najwybitniejszym przedstawicielem polskiej sztuki dekoracyjnej okresu międzywojennego. Autor projektów wnętrz, mebli, medali, witraży, sarkofagów, ilustracji do książek. Jego „drobnomieszczańskie” meble z 1918 r. i wnętrza Warszawskiej Szkoły Kadetów z 1919 r. nadal zawierały elementy art déco połączone z elementami sztuki ludowej.

Wojciech Jastrzębowski urodził się 25 lutego 1884 r. w Warszawie. Jego rodzice: Władysław, ilustrator pism warszawskich, i Leona ze Staweckich.

W 1904 ukończył naukę w warszawskiej szkole realnej Witolda Wróblewskiego, gdzie lekcje rysunku prowadził Jan Kauzik, i rozpoczął studia w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie był uczniem Józefa Mehoffera, Stanisława Wyspiańskiego i Jana Stanisławskiego. W 1909 roku otrzymał stypendium i wyjechał na dwuletnie studia do Paryża. Po powrocie w 1911 r. został współzałożycielem stowarzyszenia Architektura, Rzeźba, Malarstwo i Rzemiosło, które w 1913 r. zmieniło nazwę na Warsztaty Krakowskie. Warsztaty zajmowały się projektowaniem i wykonywaniem wzornictwa przemysłowego. Od 1912 był kierownikiem artystycznym i wykładowcą na Kursach dla Rzemieślników organizowanych w Muzeum Techniczno-Przemysłowym w Krakowie.

Przed I wojną światową Jastrzębowski zainteresował się grafiką użytkową, którą zajmował się przez całe swoje życie. Zaprojektował szereg dyplomów honorowych, m.in. dla marszałka Focha, miasta Nowego Sącza i Marii Curie-Skłodowskiej; ozdoby do czasopism, np. „Tygodnika Ilustrowanego”; książki (m.in. „Dawne czasy” Władysława Orkana i „Chopin i naród” Stanisława Przybyszewskiego); oraz plakaty (Wystawa Krajowa, Poznań 1929). W 1921 roku nawiązał stałą współpracę z czasopismem „Grafika Polska”, dbając o jego szatę graficzną.

W wielopłaszczyznowej twórczości Wojciecha Jastrzębowskiego znalazło się również miejsce dla architektury, w jej najszerszym rozumieniu, oraz dla architektury wnętrz. Jego najważniejszymi projektami z tego okresu były zespół cmentarny na Rossie w Wilnie oraz wnętrze Sali „Ptaki” Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie. To ostatnie było skomplikowane, polegało na połączeniu zachowanego barokowego paleniska i odrzwi z elementami nowoczesnymi. Sgraffiti artysty doskonale wywiązywały się z tego zadania. Ornament roślinny, pokrywający ściany płynnymi liniami, wijącymi się wokół zwierząt i postaci, „podkreślał powagę proporcji wnętrza”. Jastrzębowski projektował również polichromie ścienne do wielu kościołów, m.in. do kościoła Najświętszej Marii Panny w Warszawie (1910–1912) i kościoła parafialnego w Radłowie (gmina Kraków, 1915).

Jednym z czołowych obszarów twórczości Jastrzębowskiego było wyposażenie wnętrz. Główna sala wykładowa na drugim piętrze Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie przy ulicy Smoleńskiej została zaprojektowana według jego projektu (1912–1914). Jego projekty sosnowych krzeseł, biurek i boazerii charakteryzowały się prostotą. Kaloryfer w gabinecie został pokryty tłoczoną i ciętą blachą mosiężną z haftem z drewna i drutu, a zasłony w holu były wykonane z dekoracyjnych, zwiewnych kwadratów. Wykonał również sgraffiti przedstawiające jelenia św. Huberta w gąszczu ornamentów kwiatowych, które zdobiły klatkę schodową.

W zaprezentowanych przez Jastrzębowskiego projektach na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 roku artysta wykorzystał proste formy geometryczne jako podstawę, zwielokrotnił je i użył światłocienia dla podkreślenia. Elementy charakterystyczne dla twórczości Jastrzębowskiego to kubistyczne kształty, prostopadłe powierzchnie, ornamenty „trójkątnie” przesunięte i surowo ciosane, nawiązujące do sztuki ludowej. Tak prezentowała się wystawa w Galerii Inwalidów w Paryżu: wyposażenie holu, meble biurowe (zaprojektowane wspólnie z Józefem Czajkowskim) oraz jadalnia z meblami, tkaninami i zdobieniami, które tworzyły spójną, geometryczną całość. Te meble zdobyły Grand Prix w 1925 roku. Oprócz wyposażenia wnętrz, Jastrzębowski wykonał również sgraffita, które okrążały dziedziniec Pawilonu Polskiego. W tym projekcie Jastrzębowski wykorzystał cały arsenał środków stylistycznych: ornament trójkątny oraz uproszczone linie, układające się pod kątem prostym.

Osiągnięty na Wystawie Paryskiej sukces przyniósł Jastrzębowskiemu tak wielką popularność, że jego styl zaczęto utożsamiać z polską wersją art déco. Zlecenia na projekty wnętrz zaczęły napływać, między innymi do (do dziś zachowanego) wnętrza Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświaty przy al. Szucha 25 w Warszawie (1927–1928) oraz Domu Związku Kolejarzy (udekorowanego wspólnie z Edwardem Trojanowskim i Romualdem Millerem), a także do szeregu polskich placówek dyplomatycznych za granicą, na przykład w Moskwie (1928). Projektowane przez niego meble, zawsze wykonane z polskiego drewna, charakteryzowały się prostymi, geometrycznymi kształtami, gdy były przeznaczone do dużych salonów, i nawiązywały do form historycznych, gdy były przeznaczone do mniejszych salonów.

Wzory tkanin zaprojektowanych przez Jastrzębowskiego można opisać w podobny sposób – geometryczne wzory, tak typowe dla jego własnej twórczości i art déco w ogóle, z elementami sztuki ludowej. Jego słynny projekt kilimu „Piły”, który stworzył już w 1919 roku, jest „najwybitniejszym osiągnięciem polskiej sztuki kilimowej tamtego okresu”. Kilim przestał być obrazem na tkaninie, a sam stał się tkaniną dekoracyjną, której motywy zaczerpnięto z techniki i użytego materiału.

Trzeba tu wspomnieć o osiągnięciach Jastrzębowskiego w dziedzinie projektowania medali i metaloplastyki w ogóle. Jego najbardziej znane projekty to przedwojenne monety o nominałach 1, 2, 5, 10, 20 i 50 groszy, nawiązujące do projektu monety 50-złotowej z 1922 roku. Zaprojektował również medale dla I Brygady Legionistów Polskich oraz medale za „Oddaną Służbę”, których motyw wykorzystano na ozdobnej blaszce na dziobie SS Piłsudski. Jego słynny medal z 1933 roku, wybity dla upamiętnienia 250. rocznicy zwycięstwa pod Wiedniem, był eksponowany na wystawach światowych w Paryżu (1937) i Nowym Jorku (1939). W 1958 roku zaprojektował monetę 2-złotową, która weszła do powszechnego obiegu. Tło numeru stanowił geometrycznie stylizowany snop zboża. Jastrzębowski zaprojektował również: trofea, m.in. na Międzynarodowy Turniej Łuczniczy we Lwowie (1931); żyrandol zdobiący wnętrze obecnego Ministerstwa Oświaty (1927–1928); oraz kuty metalowy szyld w gmachu Muzeum Techniki i Przemysłu w Krakowie. Przyjmował również okazjonalne zlecenia – na przykład zaprojektował monumentalny wystrój katedry św. Jana w Warszawie na pogrzeb marszałka Józefa Piłsudskiego.

W latach 1935–1938 był senatorem RP IV kadencji powołanym przez prezydenta Polski.

Podczas okupacji i do 1947 roku Jastrzębowski przebywał w Wielkiej Brytanii, gdzie zajmował się głównie malarstwem. Po powrocie do Polski wrócił jednak do swojej dawnej, różnorodnej twórczości. Umeblował wnętrza konsulatu polskiego w Moskwie, aulę Ministerstwa Sprawiedliwości i mieszkanie ambasadora Izraela w Warszawie, a także zrekonstruował część wnętrz statku SS Batory. Brał aktywny udział w życiu akademickim, pracując jako profesor w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, był członkiem Rady Kultury i działaczem Związku Polskich Artystów Plastyków.

Styl Jastrzębowskiego – z charakterystyczną „trójkątnością” i „nożykowatymi kątami” – oraz jego wszechstronne umiejętności sprawiły, że utożsamiano go ze standardowym stylem polskiej sztuki użytkowej okresu międzywojennego, który stał się „oficjalną wizytówką” II Rzeczypospolitej. Można nawet zaryzykować tezę, że Jastrzębowski był czołowym artystą polskiego art déco. Wywarł znaczący wpływ na oblicze polskiej sztuki użytkowej.

W 1951 został przewodniczącym Rady Naukowej Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, funkcję tę pełnił do 1959. Równocześnie od 1953 przez pięć lat był przewodniczącym Rady Naukowej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i rzeczoznawcą w Komisji Planowania Sztuk Plastycznych Rady Kultury i Sztuki. W 1958 zaprojektował m.in. awers obiegowej monety 5-złotowej z wizerunkiem rybaka.

Wojciech Jastrzębowski zmarł 9 marca 1963 roku w Warszawie. Został pochowany w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki.

Nagrobek Wojciecha Jastrzębowskiego jest osiemdziesiątym siódmym w rzędzie nagrobków w Alei Zasłużonych Cmentarza Stare Powązki, licząc od pierwszego nagrobka Władysława Reymonta z 1925 roku.

Wg ewidencji Cmentarza jest to Aleja Zasłużonych, rząd 1, miejsca 125,126.

W grobie zostały pochowane również jego żona Maria Halina Jastrzębowska, zmarła w 1977 r., oraz córka Hanna Jadwiga Miller, zmarła w 2007 roku.

Na szczycie nagrobka, na cokole, przy murze został ustawiony wysoki, ozdobny drewniany krzyż. Nagrobek jest wykonany z piaskowca i granitu.

Na froncie cokołu, na którym posadowiony jest krzyż, znajdują się inskrypcje:

Ś.P. WOJCIECH

JASTRZĘBOWSKI

1884 - ARTYSTA PLASTYK - 1963

BUDOWNICZY KULTURY NARODOWEJ

Ś.P. MARIA HALINA JASTRZĘBOWSKA

1886 - ŻONA - 1977

Ś.P. HANNA JADWIGA MILLER

1916 - CÓRKA - 2007

Na prawym boku cokołu znajduje się inskrypcja:

ZAŁOŻYCIEL

„ARMIRU”

WARSZTATÓW

KRAKOWSKICH

„ŁADU”

INSTYTUTU

PROPAGANDY

SZTUKI

Na lewym boku cokołu znajduje się inskrypcja:

ŻOŁNIERZ

I BRYGADY LEGIONÓW

SENATOR

RZECZYPOSPOLITEJ

PROFESOR I REKTOR

AKADEMII

SZTUK PIĘKNYCH

W WARSZAWIE